બ્લડ સુગર નિયંત્રણમાં રાખવું છે? પ્રી-ડાયાબિટીસના સંકેતો અને તપાસ વિશે જાણો
પ્રી-ડાયાબિટીસ (Prediabetes) એ એવી શારીરિક સ્થિતિ છે જેમાં લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં વધુ હોય છે, પરંતુ તે ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસની શ્રેણીમાં આવવા માટે પૂરતું ઊંચું હોતું નથી. જો સમયસર તેનાં સંકેતો કે લક્ષણોને ઓળખી લેવામાં આવે અને યોગ્ય તબીબી તપાસ કરાવવામાં આવે, તો ડાયાબિટીસ થતાં પહેલાં જ તેને રોકી શકાય છે અથવા નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
પાછલા ૨ થી ૩ મહિના દરમિયાન શરીરમાં સરેરાશ બ્લડ ગ્લુકોઝનું સ્તર કેટલું રહ્યું છે તે જાણવા માટે HbA1c ટેસ્ટ ખૂબ જ ઉપયોગી અને લોકપ્રિય માધ્યમ ગણાય છે. નીચે જણાવેલા ૧૦ મુખ્ય લક્ષણો દર્શાવે છે કે તમારે તમારા ડોક્ટર સાથે બ્લડ સુગર ટેસ્ટ કરાવવા અંગે ચર્ચા કરવી જોઈએ.
૧. વારંવાર અથવા સતત તરસ લાગવી
જો તમને પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી કે પ્રવાહી પીવા છતાં પણ સતત તરસ લાગતી હોય, તો તે લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ વધેલું હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે. જોકે તરસ લાગવાના અન્ય ઘણા કારણો હોઈ શકે છે, પરંતુ જો આ સમસ્યા વારંવાર રહેતી હોય તો તેની તપાસ કરાવવી જરૂરી છે. લોહીમાં સુગર સતત ઊંચું રહે છે કે નહીં તે જાણવા માટે માત્ર એક વખતની તપાસને બદલે HbA1c ટેસ્ટ કરાવવો વધારે યોગ્ય રહે છે.
૨. વારંવાર પેશાબ થવો
સામાન્ય કરતાં વધુ વખત પેશાબ જવું પડે, ખાસ કરીને રાત્રિના સમયે, ત્યારે તે બ્લડ સુગરનું સ્તર વધેલું હોવાનું દર્શાવે છે. જ્યારે શરીરમાં ગ્લુકોઝ વધે છે, ત્યારે કિડની પેશાબ મારફતે વધારાનું ગ્લુકોઝ બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેના કારણે પેશાબનું ઉત્પાદન વધે છે. જોકે, અન્ય શારીરિક પરિસ્થિતિઓમાં પણ આમ બની શકે છે, તેથી તેને ડાયાબિટીસની સીધી પુષ્ટિ ન માનતાં તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ.
૩. સ્પષ્ટ કારણ વગર અતિશય થાક લાગવો
પૂરતી ઊંઘ અને આરામ લીધા પછી પણ જો તમે સતત થાક અને અશક્તિ અનુભવતા હોવ, તો તે શરીરમાં ગ્લુકોઝના ચયાપચય (Metabolism) ની પ્રક્રિયામાં ગડબડ હોઈ શકે છે. ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ (Insulin Resistance) ને કારણે શરીરના કોષો ગ્લુકોઝનો ઉપયોગ યોગ્ય રીતે ઊર્જા બનાવવા માટે કરી શકતા નથી. જો આ થાક લાંબા સમય સુધી રહે, તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ HbA1c અથવા બ્લડ સુગર ટેસ્ટ કરાવવો જોઈએ.
૪. ખૂબ ઝડપથી ભૂખ લાગવી
જમ્યાના થોડા જ સમય પછી ફરીથી ભૂખ લાગવી અથવા વારંવાર અતિશય ભૂખનો અનુભવ થવો એ પણ ગ્લુકોઝના અનિયમિત સ્તર સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે. ઇન્સ્યુલિન પ્રોબ્લેમના કારણે લોહીમાંથી ગ્લુકોઝ કોષો સુધી પહોંચી શકતું નથી, જેથી શરીર સતત ખોરાકની માંગ કરે છે. જોકે ભૂખ વધવાના અન્ય કારણો જેમ કે શારીરિક શ્રમ, તણાવ કે ઊંઘની ઉણપ પણ હોઈ શકે છે.
૫. આંખે ઝાંખપ આવવી
લોહીમાં ગ્લુકોઝના સ્તરમાં ફેરફાર થવાથી આંખોના લેન્સમાં રહેલા પ્રવાહીના સંતુલન પર અસર પડે છે, જેના કારણે કામચલાઉ અથવા વારંવાર ઝાંખું દેખાવાની સમસ્યા થઈ શકે છે. દ્રષ્ટિમાં આવતા કોઈ પણ અચાનક ફેરફારને સામાન્ય ન ગણતા તેને પ્રી-ડાયાબિટીસ કે અન્ય કારણો માટે ડોક્ટર પાસે તપાસાવવું અત્યંત જરૂરી છે.
૬. વાગેલા ઘા કે વાઢા મોડા રૂઝાવવા
નાના-મોટા કાપા, ઘા કે વાગેલું ચામડી પર લાંબા સમય સુધી ન રૂઝાય, તો તે લોહીમાં વધી ગયેલી શર્કરાનું પરિણામ હોઈ શકે છે. બ્લડ સુગર વધવાથી રક્ત પરિભ્રમણ (Blood Circulation) ધીમું પડે છે અને શરીરની પોતાની પેશીઓને સુધારવાની ક્ષમતા ઘટે છે. આવા લક્ષણો દેખાય ત્યારે HbA1c ટેસ્ટ દ્વારા પાછલા મહિનાઓનું સુગર લેવલ તપાસવું હિતાવહ છે.
૭. ત્વચા પર ઘાટા કાળા ધબ્બા પડવા
ગળાના પાછળના ભાગે, બગલમાં કે જાંઘના સાંધામાં ત્વચા કાળી અને જાડી પડી જવી એ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સનો સ્પષ્ટ સંકેત હોઈ શકે છે. આ તબીબી સ્થિતિને ‘એકેન્થોસિસ નાઇગ્રીકન્સ’ (Acanthosis Nigricans) કહેવામાં આવે છે. આ લક્ષણ દેખાતાં જ ડોક્ટર ઇન્સ્યુલિન અને HbA1c ટેસ્ટ કરાવવાની સલાહ આપતા હોય છે.
૮. હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી કે સુન્નતા આવવી
હાથ અથવા પગમાં વારંવાર કીડીઓ ચડતી હોય તેવી ઝણઝણાટી કે સુન્નતા (Numbness) થવી એ ચેતાતંત્ર (Nerves) પર પડતી અસર દર્શાવે છે. જો આ સમસ્યા સતત રહેતી હોય, તો લોહીમાં સુગરનું સ્તર તપાસવું જરૂરી બને છે જેથી ચેતાતંત્રને વધુ નુકસાન થતાં અટકાવી શકાય.
૯. વજનમાં અચાનક અને કારણ વગર ફેરફાર થવો
ખોરાક કે દિનચર્યામાં કોઈ ફેરફાર કર્યા વગર વજન અચાનક ઘટી જવું કે વધી જવું તે ચયાપચયની ગડબડ સૂચવે છે. જોકે અચાનક વજન ઘટવું એ ટાઇપ-૧ કે ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસમાં વધુ જોવા મળે છે, છતાં પણ પ્રી-ડાયાબિટીસના તબક્કે પણ વજનના ફેરફારો પર ધ્યાન આપવું અને ટેસ્ટ કરાવવો જરૂરી છે.
૧૦. એકાગ્રતામાં ખામી અને માનસિક સુસ્તતા
કેન્દ્રીય ચેતાતંત્રને યોગ્ય પ્રમાણમાં ગ્લુકોઝ ન મળવાને કારણે માનસિક થાક, સુસ્તતા અથવા કામમાં ધ્યાન ન પરોવાવું જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. જો માનસિક અસ્વસ્થતા સાથે ઉપર દર્શાવેલા અન્ય લક્ષણો પણ જોવા મળે, તો ગ્લુકોઝ ટેસ્ટિંગ કરાવવું ડહાપણભર્યું પગલું છે.
HbA1c ટેસ્ટ કરાવવો શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
HbA1c (હેમોગ્લોબિન A1c) ટેસ્ટ એ જાણવામાં મદદ કરે છે કે તમારા રક્તમાં રહેલા હેમોગ્લોબિન સાથે કેટલા પ્રમાણમાં ગ્લુકોઝ જોડાણ પામ્યું છે. આપણા શરીરમાં લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) નું સરેરાશ આયુષ્ય ૨ થી ૩ મહિનાનું હોય છે, તેથી આ ટેસ્ટ છેલ્લા ૯૦ દિવસ દરમિયાન શરીરમાં બ્લડ સુગરનું સરેરાશ સ્તર કેવું રહ્યું છે તેનો ચોક્કસ ખ્યાલ આપે છે.
HbA1c ટેસ્ટના મુખ્ય ફાયદા:
ઉપવાસની જરૂર નથી: સામાન્ય ફાસ્ટિંગ બ્લડ સુગર ટેસ્ટની જેમ આ ટેસ્ટ માટે ભૂખ્યા પેટે રહેવાની જરૂર પડતી નથી. તમે દિવસ દરમિયાન ગમે ત્યારે આ લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરાવી શકો છો.
ચોક્કસ ચિત્ર: દૈનિક ખોરાક કે તણાવને કારણે રોજબરોજ બદલાતા સુગર લેવલને બદલે આ ટેસ્ટ લાંબા ગાળાનું સાચું ચિત્ર રજૂ કરે છે.
સરળ નિદાન: પ્રી-ડાયાબિટીસ અને ડાયાબિટીસનું પ્રારંભિક તબક્કે નિદાન કરવા માટે તબીબો આ ટેસ્ટ પર વધુ ભરોસો મૂકે છે.
