ભારતના સોલાર મિશન સામે મેન્યુફેક્ચરિંગનો મોટો પડકાર: શા માટે ડોમેસ્ટિક સેલના નિયમોમાં રાહત આપવી પડી?

ભારત અત્યારે અક્ષય ઊર્જા (Renewable Energy)ના ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રેસર બનવા તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. ખાસ કરીને સોલાર એનર્જી (સૌર ઊર્જા)ના મામલે દેશમાં અભૂતપૂર્વ ઉત્સાહ જોવા મળી રહ્યો છે. જોકે, આ ભવ્ય સોલાર સપનાને સાકાર કરવાના રસ્તામાં અત્યારે સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન (Domestic Manufacturing)નો એક મોટો સ્પીડબ્રેકર આવ્યો છે.

તાજેતરમાં જ ભારત સરકારે એક મોટો નિર્ણય લેતા સરકારી સહાયતા મેળવતા પ્રોજેક્ટ્સ, નેટ-મીટરિંગ અને ઓપન એક્સેસ સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ માટે સ્થાનિક સ્તરે બનેલા સોલાર સેલ (Domestic Solar Cells)નો ઉપયોગ કરવાની ફરજિયાત સમયસીમા લંબાવીને 31 ડિસેમ્બર, 2026 કરી દીધી છે. સરકારના આ નિર્ણયથી સ્પષ્ટ થાય છે કે દેશમાં સોલાર પેનલ બનાવવાની ક્ષમતા તો ઝડપથી વધી છે, પરંતુ તેના માટે જરૂરી મુખ્ય ઘટક એટલે કે ‘સોલાર સેલ’ બનાવવામાં આપણે હજુ ઘણા પાછળ છીએ.

ચીન પર નિર્ભરતા અને ALMM નિયમોની કટોકટી

ભારતના સોલાર માર્કેટની એક કડવી વાસ્તવિકતા એ છે કે આજે પણ મોટાભાગના સોલાર સેલ ચીનથી આયાત કરવામાં આવે છે. આ આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકારે ALMM (Approved List of Models & Manufacturers) લિસ્ટ-II અંતર્ગત એક કડક નિયમ બનાવ્યો હતો.

આ નિયમ મુજબ, 1 જૂન, 2026 કે ત્યારબાદ શરૂ થનારા તમામ સરકારી પ્રોજેક્ટ્સ, નેટ-મીટરિંગ અને ઓપન એક્સેસ સોલાર પ્લાન્ટ્સમાં માત્ર એવા જ સોલાર મોડ્યુલ્સ (પેનલ્સ) વાપરી શકાશે, જેમાં ભારતમાં જ બનેલા સોલાર સેલનો ઉપયોગ થયો હોય. આ પગલાનો હેતુ સ્થાનિક ઉદ્યોગોને વેગ આપવાનો હતો, પરંતુ વાસ્તવિક જમીની પરિસ્થિતિ કંઈક અલગ જ વાર્તા કહી રહી છે, જેના કારણે પ્રોજેક્ટ ડેવલપર્સ અને મેન્યુફેક્ચરર્સ બંને ભારે ચિંતામાં મુકાઈ ગયા હતા.

આંકડાઓની માયાજાળ: મોડ્યુલ અને સેલ ઉત્પાદન વચ્ચેનો મોટો તફાવત

આ આખી કટોકટી પાછળનું મુખ્ય કારણ ડિમાન્ડ અને સપ્લાય વચ્ચેની એક બહુ મોટી ખાઈ છે. જો ભારતના સોલાર મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો પરિસ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ બને છે:

• સોલાર મોડ્યુલ (પેનલ) ઉત્પાદન ક્ષમતા: આશરે 193 GW (ગીગાવોટ)

• સોલાર સેલ (મુખ્ય ઘટક) ઉત્પાદન ક્ષમતા: માત્ર આશરે 31 GW (ગીગાવોટ)

આ આંકડા દર્શાવે છે કે આપણી પાસે પેનલ એસેમ્બલ કરવાની ક્ષમતા તો વિપુલ પ્રમાણમાં છે, પરંતુ તેની અંદર વપરાતા સેલ બનાવવાની ક્ષમતા તેના પાંચમા ભાગ જેટલી પણ નથી. જો સરકાર 1 જૂન, 2026થી આ નિયમ કડકાઈથી લાગુ કરી દેત, તો બજારમાં સોલાર સેલની ભારે અછત સર્જાત. પરિણામે સેંકડો સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ અધ્ધરતાલ થઈ જાત અને ભારતના ગ્રીન એનર્જીના લક્ષ્યાંકોને મોટો ફટકો પડત.

એડવાન્સ્ડ ટેક્નોલોજી ‘TOPCon’ નો અસલી પડકાર

સમસ્યા માત્ર સામાન્ય સોલાર સેલ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ આધુનિક ટેક્નોલોજીમાં આ તફાવત વધુ ચિંતાજનક છે. આજકાલ સોલાર સેક્ટરમાં વધુ કાર્યક્ષમતા (High Efficiency) ધરાવતી TOPCon (Tunnel Oxide Passivated Contact) ટેક્નોલોજીની માંગ ખૂબ વધારે છે. મોટાભાગના નવા પ્રોજેક્ટ્સ આ જ ટેક્નોલોજી પર આધારિત છે.

હવે અહીં મુશ્કેલી એ છે કે ભારતમાં એપ્રુવ્ડ TOPCon મોડ્યુલ બનાવવાની ક્ષમતા લગભગ 172 GW જેટલી છે, પરંતુ તેની સામે દેશમાં સ્થાનિક સ્તરે TOPCon સેલ બનાવવાની ક્ષમતા માત્ર 10 GW ની આસપાસ જ છે. આટલી મોટી અસમાનતા વચ્ચે જો વિદેશી સેલ પર પ્રતિબંધ કે મર્યાદા મૂકવામાં આવે, તો ઉદ્યોગ સંપૂર્ણપણે ઠપ થઈ જવાની ભીતિ હતી.

ઉદ્યોગ જગતની ચિંતાઓ અને સરકારની દખલગીરી

ભારતની અગ્રણી સોલાર પેનલ ઉત્પાદક કંપની કોન્ટેન્ડર ગ્રીનર્જી લિમિટેડ (Contendre Greenergy Ltd) એ 26 મે, 2026 ના રોજ ન્યૂ એન્ડ રિન્યુએબલ એનર્જી મંત્રાલય (MNRE) ને એક પત્ર લખીને આ ગંભીર પરિસ્થિતિ તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. કંપનીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે વર્તમાન માળખું અને ટૂંકી સમયસીમા આખા સોલાર ઉદ્યોગ માટે મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે.

કોન્ટેન્ડરે પોતાના પત્રમાં રજૂઆત કરી હતી કે આ માત્ર સપ્લાયની અછતનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ એક બહુ મોટો ઓપરેશનલ પડકાર છે. જો સ્થાનિક સ્તરે TOPCon સેલ નહીં મળે, તો મેન્યુફેક્ચરર્સે ફરજિયાતપણે પોતાની આખી પ્રોડક્શન લાઇન બદલવી પડશે અને જૂની કે વૈકલ્પિક ટેક્નોલોજી તરફ વળવું પડશે. આવું કરવા માટે:

1. નવા પ્રોડક્ટ સર્ટિફિકેશન્સ લેવા પડે, જેમાં ઘણો સમય બગડે છે.

2. ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં વિક્ષેપ પડે છે, જેનાથી ફેક્ટરીઓની કાર્યક્ષમતા ઘટે છે.

3. પ્રોજેક્ટના ખર્ચમાં અને સમયમાં મોટો વધારો થાય છે.

આ વ્યાપક ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને જ મંત્રાલયે શનિવારે આ નિયમમાં આંશિક રાહત આપવાની જાહેરાત કરી અને સમયસીમા વર્ષના અંત સુધી એટલે કે ડિસેમ્બર 2026 સુધી લંબાવી દીધી. જોકે, સરકારે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સોલાર પીવી સેલની મૂળભૂત નીતિમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવશે નહીં અને ALMM લિસ્ટ-II માં કોઈ સામૂહિક કે કાયમી છૂટછાટ આપવામાં આવશે નહીં.

આગળનો રસ્તો: આત્મનિર્ભરતા તરફ સંતુલિત કદમ

સરકારનો આ નિર્ણય એ દર્શાવે છે કે તે વ્યવહારુ અભિગમ અપનાવી રહી છે. એક તરફ દેશને ગ્રીન એનર્જીના ટાર્ગેટ સુધી પહોંચાડવા માટે ઝડપી પ્રોજેક્ટ ઇન્સ્ટોલેશન જરૂરી છે, તો બીજી તરફ લાંબા ગાળે ચીન પરની નિર્ભરતા તોડવી પણ એટલી જ અનિવાર્ય છે.

આ છ મહિના કે એક વર્ષનો વધારાનો સમય સ્થાનિક સેલ ઉત્પાદકો માટે એક સોનેરી તક છે કે તેઓ પોતાની ઉત્પાદન ક્ષમતા અને ગુણવત્તા બંનેમાં ઝડપથી સુધારો કરે. ભારત જ્યાં સુધી સેલ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં આત્મનિર્ભર નહીં થાય, ત્યાં સુધી સોલાર સેક્ટરમાં આવા પડકારો આવતા રહેશે. આગામી સમયમાં સરકારી પ્રોત્સાહનો (જેમ કે PLI સ્કીમ) અને ખાનગી રોકાણ આ ખાઈને કેટલી ઝડપથી પુરી શકે છે, તેના પર જ ભારતના સોલાર ગ્રોથનો આધાર રહેશે.