સોનમ વાંગચુકનું આંદોલન અને હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાની ઘટના: એક રાજકીય અને માનવીય સંઘર્ષ
લદ્દાખની ઓળખ અને પર્યાવરણના રક્ષણ માટે છેલ્લા ઘણા સમયથી લડત આપી રહેલા પર્યાવરણવિદ્ અને શિક્ષણ સુધારક સોનમ વાંગચુક ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. દિલ્હીના જંતર-મંતર પર છેલ્લા ૨૧ દિવસથી અનશન પર બેઠેલા વાંગચુકને દિલ્હી પોલીસે બળજબરીપૂર્વક ખસેડીને સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરતા સમગ્ર દેશમાં રાજકીય ગરમાવો આવી ગયો છે. આ ઘટનાક્રમે માત્ર એક આંદોલનની મર્યાદા ઓળંગીને સત્તાપક્ષ અને વિરોધ પક્ષ વચ્ચેના સીધા સંઘર્ષનું રૂપ ધારણ કર્યું છે.
શું છે સમગ્ર મામલો?
સોનમ વાંગચુક લદ્દાખને બંધારણની છઠ્ઠી અનુસૂચિમાં સામેલ કરવાની માગ સાથે લાંબા સમયથી સરકાર સામે અવાજ ઉઠાવી રહ્યા છે. તેમની માગ છે કે લદ્દાખના આદિવાસી વિસ્તારોને સ્વાયત્તતા મળે અને ત્યાંના પર્યાવરણનું સંરક્ષણ થાય. આ ઉદ્દેશ્ય સાથે તેમણે ‘દિલ્હી ચલો’ પદયાત્રા કરી હતી અને રાજધાનીમાં જંતર-મંતર ખાતે અનિશ્ચિત મુદતના ઉપવાસ શરૂ કર્યા હતા.
૨૧ દિવસના સતત ઉપવાસને કારણે વાંગચુકનું સ્વાસ્થ્ય સતત કથળી રહ્યું હતું. આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે દિલ્હી હાઈકોર્ટે તેમના સ્વાસ્થ્યની દેખરેખ રાખવા માટે નિર્દેશ આપ્યા હતા. આ જ નિર્દેશોને ટાંકીને પોલીસે કાર્યવાહી કરી અને તેમને હોસ્પિટલ ખસેડ્યા.
ભાજપનો પક્ષ: ‘માનવીય અભિગમ કે રાજનીતિ?’
ભાજપના નેતાઓએ આ ઘટનાને ‘માનવીય સંવેદના’ ગણાવી છે. ભાજપના પ્રવક્તા શાહનવાઝ હુસૈને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, હાઈકોર્ટના આદેશોનું પાલન કરવું એ સરકારની જવાબદારી છે. તેમણે કહ્યું કે, “વાંગચુકનું સ્વાસ્થ્ય જોખમમાં ન મુકાય તે માટે તેમને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવ્યા છે. આમાં કોઈ રાજનીતિ નથી, પરંતુ એક નાગરિકના જીવનને બચાવવાનો પ્રયાસ છે.”
ભાજપના આઈટી સેલના વડા અમિત માલવિયાએ સોશિયલ મીડિયા પર મેડિકલ રિપોર્ટ શેર કરીને દાવો કર્યો કે વાંગચુકની મંજૂરી બાદ જ તેમની તપાસ કરવામાં આવી હતી. તેમણે વિરોધ પક્ષો પર નિશાન સાધતા કહ્યું કે, શું વિરોધ પક્ષો વાંગચુકના સ્વાસ્થ્યને બગડતા જોવા માંગતા હતા જેથી તેઓ તેને ‘રાજકીય તમાશો’ બનાવી શકે? ભાજપનું માનવું છે કે, આંદોલનના નામે કોઈના જીવ સાથે રમત રમવી તે લોકશાહી નથી.
વિરોધ પક્ષોનો આક્રોશ
બીજી તરફ, લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી, આમ આદમી પાર્ટીના અરવિંદ કેજરીવાલ અને ઉદ્ધવ ઠાકરે જેવા નેતાઓએ આ કાર્યવાહીની આકરી ટીકા કરી છે. વિરોધ પક્ષોનું માનવું છે કે, લોકશાહીમાં અવાજ ઉઠાવનારાઓને આ રીતે દબાવી દેવા તે સરમુખત્યારશાહીનું લક્ષણ છે.
વિરોધ પક્ષોનો આરોપ છે કે સરકાર લદ્દાખના લોકોની વાસ્તવિક માગણીઓ સાંભળવાને બદલે તેમને ડરાવવાનો અને ધમકાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. એક અહિંસક ઉપવાસીને બળજબરીથી ઉપાડવો તે ગરીમા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનું હનન છે તેમ વિપક્ષોનું કહેવું છે.
શું આ એક ‘રાજકીય તમાશો’ છે?
જ્યારે કોઈ જન આંદોલન આટલા લાંબા સમય સુધી ચાલે, ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે તેમાં રાજકીય પક્ષો રસ દાખવે. પરંતુ શું સોનમ વાંગચુકનું આ આંદોલન માત્ર એક રાજકીય તમાશો છે? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવો જટિલ છે.
સોનમ વાંગચુક એક શિક્ષિત અને સમાજ માટે કામ કરનાર વ્યક્તિ છે. લદ્દાખની ભૌગોલિક અને રાજકીય સ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ છે. ત્યાંના લોકો પોતાની સંસ્કૃતિ અને જમીન બચાવવા માંગે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ૨૧ દિવસ સુધી અન્નનો ત્યાગ કરે, ત્યારે તેની પાછળની પીડા અને દ્રઢતાને માત્ર રાજનીતિના ચશ્માથી જોવી એ સામાન્ય નાગરિકો માટે અન્યાયી હોઈ શકે છે.
લોકશાહીમાં આંદોલનનું સ્થાન
ભારતીય લોકશાહીમાં ગાંધીજીના માર્ગે ઉપવાસ કરવા એ વિરોધ પ્રદર્શનનું સૌથી શક્તિશાળી સાધન માનવામાં આવે છે. આ પ્રકારના આંદોલનો સરકારને અરીસો બતાવે છે. જ્યારે સરકાર અને આંદોલનકારી વચ્ચે સંવાદનો અભાવ સર્જાય, ત્યારે જ આવી ઘટનાઓ બને છે.
વાંગચુકની ધરપકડ અને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની ઘટનાએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે સરકારે સંઘર્ષના માર્ગે જવાને બદલે સંવાદના માર્ગે જવું જોઈએ. શું લદ્દાખના વિકાસ માટે અને ત્યાંના લોકોની આકાંક્ષાઓ પૂરી કરવા માટે કોઈ મધ્યમ માર્ગ શક્ય નથી?
સોનમ વાંગચુકનો કેસ માત્ર એક વ્યક્તિનો સંઘર્ષ નથી, પરંતુ તે દેશના સરહદી વિસ્તારોમાં વસતા લોકોની સુરક્ષા અને અસ્તિત્વની લડાઈ છે. હોસ્પિટલની પથારી પર રહેલા વાંગચુકનું સ્વાસ્થ્ય અત્યારે સૌથી વધુ મહત્વનું છે. પરંતુ તે સાથે જ, લોકશાહીના મૂલ્યો પણ એટલા જ મહત્વના છે.
સરકારે અને વિરોધ પક્ષોએ એકબીજા પર આરોપ-પ્રત્યારોપ લગાવવાને બદલે સંવેદનશીલતા દાખવવી જોઈએ. રાજકારણ પોતાની જગ્યાએ છે, પણ જ્યારે કોઈ નાગરિક પોતાના હક્કો માટે રસ્તા પર ઉતરે છે, ત્યારે તેનું સન્માન કરવું એ જ સાચી લોકશાહીની નિશાની છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે આ આંદોલન આગળ કઈ દિશા લે છે અને સરકાર લદ્દાખના પ્રશ્નોને કઈ રીતે ઉકેલે છે.
