ભલે તમને અવાજની આદત પડી ગઈ હોય, પણ તમારું મગજ રાત્રે કરે છે આ ભયાનક કામ! કાર્ડિયોલોજિસ્ટની મોટી ચેતવણી!
જ્યારે પણ આપણે ‘ઘોંઘાટ’ અથવા ‘અવાજનું પ્રદૂષણ’ (Noise Pollution) જેવા શબ્દો સાંભળીએ છીએ, ત્યારે આપણા મનમાં પહેલો વિચાર કાનની સમસ્યાઓ અથવા બહેરાશનો આવે છે. મોટાભાગના લોકો એવું જ માને છે કે અતિશય અવાજ માત્ર સાંભળવાની ક્ષમતાને અસર કરે છે. પરંતુ તબીબી વિજ્ઞાન અને તાજેતરના સંશોધનો કંઈક જુદો જ અને ચોંકાવનારો ખુલાસો કરી રહ્યા છે. વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે સતત અને લાંબા સમય સુધી ઘોંઘાટના વાતાવરણમાં રહેવાથી માત્ર કાન જ નહીં, પરંતુ તમારું હૃદય પણ ગંભીર જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
પછી ભલે તે હાઈવે પર દોડતા વાહનોનો અવાજ હોય, માથા પરથી પસાર થતા વિમાનોની ગર્જના હોય, ટ્રેનનો ખડખડાટ હોય, ઘરની નજીક ચાલતું કન્સ્ટ્રક્શન (બાંધકામ) નું કામ હોય, કે પછી કાનમાં સતત ભરાવી રાખેલા ઈયરફોનનો મોટો અવાજ હોય—આ તમામ પ્રકારનો ક્રોનિક ઘોંઘાટ શરીરમાં એવા જૈવિક ફેરફારો (Biological Changes) ને ઉત્તેજિત કરે છે જે આગળ જતાં હૃદયરોગ (Cardiovascular Disease) ના હુમલાનું કારણ બની શકે છે.
એસઆરએમ ગ્લોબલ હોસ્પિટલના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. સી.એસ. અરવિંદના જણાવ્યા અનુસાર, આપણે અવાજના પ્રદૂષણને માત્ર એક સામાન્ય અકળામણ કે ખલેલ ગણીને અવગણવું જોઈએ નહીં. વાસ્તવમાં આ એક ગંભીર પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્ય જોખમ છે, જે સમય જતાં માનવ શરીરના રક્તવાહિની તંત્ર (Cardiovascular System) ને અંદરથી ખોખલું કરી નાખે છે. ડૉ. અરવિંદ કહે છે, “ઘોંઘાટ એ માત્ર સાંભળવાની સમસ્યા નથી. ભલે કોઈ વ્યક્તિ સમય જતાં આ અવાજથી ટેવાઈ જાય અને તેને લાગે કે હવે તેને કોઈ ફરક નથી પડતો, પરંતુ આપણું મગજ સબકોન્સિયસ લેવલે (અર્ધજાગ્રત અવસ્થામાં) આ ઘોંઘાટને એક સતત તણાવ (Stressor) તરીકે પ્રોસેસ કરવાનું ચાલુ જ રાખે છે.”
ઘોંઘાટ તમારા હૃદય પર કેવી રીતે હુમલો કરે છે?
ઘણા લોકોને એવો ભ્રમ હોય છે કે, “હું તો વર્ષોથી ટ્રાફિકવાળા વિસ્તારમાં રહું છું, હવે મને આ અવાજ નડતો નથી.” પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ભલે તમે માનસિક રીતે તે અવાજને સ્વીકારી લીધો હોય, તમારું મગજ તેને ક્યારેય અવગણતું નથી. જ્યારે પણ કાનમાં સતત અને તીવ્ર અવાજ પ્રવેશે છે, ત્યારે મગજનો અમુક હિસ્સો તેને એક ખતરાની સિગ્નલ તરીકે જુએ છે.
આ સ્થિતિ શરીરની ‘ફાઇટ-ઓર-ફ્લાઇટ’ (Fight-or-Flight) પ્રણાલીને સક્રિય કરે છે, જે સામાન્ય રીતે માણસ જ્યારે કોઈ મુશ્કેલી કે ડરમાં હોય ત્યારે જ એક્ટિવ થવી જોઈએ. આ સિસ્ટમ એક્ટિવ થવાને કારણે શરીરમાં ‘એડ્રેનાલિન’ (Adrenaline) અને ‘કોર્ટિસોલ’ (Cortisol) જેવા સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ (તણાવ પેદા કરતા અંતઃસ્ત્રાવો) નો સ્ત્રાવ અચાનક વધી જાય છે. જ્યારે આ પ્રક્રિયા અઠવાડિયા, મહિના કે વર્ષો સુધી સતત અને વારંવાર થતી રહે છે, ત્યારે તે નીચે મુજબની ગંભીર શારીરિક સમસ્યાઓ નોતરે છે:
-
હાઈ બ્લડ પ્રેશર (હાયપરટેન્શન): સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ લોહીની નસોને સંકોચે છે, જેના કારણે બ્લડ પ્રેશર સતત ઊંચું રહેવા લાગે છે.
-
હાર્ટ રેટમાં વધારો: આરામની સ્થિતિમાં (Resting Heart Rate) પણ હૃદયના ધબકારા સામાન્ય કરતાં વધુ ઝડપી ચાલે છે, જેથી હૃદય પર સતત દબાણ રહે છે.
-
એન્ડોથેલિયલ ડિસફંક્શન: રક્તવાહિનીઓની અંદરની નાજુક દિવાલો અને લાઇનિંગને નુકસાન થાય છે, જેના કારણે લોહીનું પરિભ્રમણ ખોરવાય છે.
-
ઓક્સિડેટીવ સ્ટ્રેસ અને સોજો: શરીરમાં કોષોના સ્તરે નુકસાન થાય છે અને નસોની અંદર સોજો (Inflammation) ઉત્પન્ન થાય છે.
-
કોરોનરી આર્ટરી ડિસીઝ (CAD): હૃદય સુધી લોહી પહોંચાડતી મુખ્ય ધમનીઓમાં બ્લોકેજ થવાનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.
-
બ્રેઈન સ્ટ્રોકનો ખતરો: મગજની નસોમાં લોહી ગંઠાઈ જવાની અથવા નસ ફાટી જવાની સંભાવના વધી જાય છે.
આ તમામ ફેરફારો ધીમા ઝેરની જેમ કામ કરે છે. સમય જતાં, તે હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ પર એટલો બધો વધારાનો બોજ નાખે છે કે વ્યક્તિ નાની ઉંમરે જ હૃદયરોગનો ભોગ બની જાય છે.
રાત્રિના સમયનો ઘોંઘાટ કેમ સૌથી વધુ ખતરનાક છે?
તબીબી નિષ્ણાતો અને કાર્ડિયોલોજિસ્ટ્સનું કહેવું છે કે અવાજનું પ્રદૂષણ અને હૃદયરોગ વચ્ચેના સંબંધના સૌથી મજબૂત પુરાવા રાત્રિના સમયે થતા ઘોંઘાટમાંથી મળ્યા છે. દિવસ દરમિયાન આપણું મગજ અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાં વ્યસ્ત હોય છે, પરંતુ રાત્રે જ્યારે શરીર આરામની સ્થિતિમાં હોય છે, ત્યારે તે અવાજો પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બને છે.
રોડ ટ્રાફિક, પસાર થતી ટ્રેનો, વિમાનો અથવા આસપાસના પડોશમાંથી આવતો મોટો અવાજ આપણી ઊંઘમાં સતત ખલેલ પહોંચાડે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, આ માટે તમારું પૂરેપૂરું જાગી જવું જરૂરી નથી. તમે ભલે ગાઢ ઊંઘમાં હોવ અને સવારે તમને કશું યાદ ન હોય, તો પણ રાત્રે આવતા મોટા અવાજોને કારણે મગજ ચોંકી ઉઠે છે. આ આખી રાત દરમિયાન બ્લડ પ્રેશરમાં અચાનક ઉછાળો (Spikes) લાવે છે અને સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સનું સ્તર વધારે છે. ઊંઘની ખરાબ ગુણવત્તા (Poor Sleep Quality) પહેલેથી જ સ્થૂળતા (Obesity), ડાયાબિટીસ, હાયપરટેન્શન અને હાર્ટ એટેક સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. આથી, રાત્રિનો ઘોંઘાટ એ હૃદયરોગ માટે એક એવું મોટું કારણ છે જેને આપણે મોટેભાગે નજરઅંદાજ કરી દઈએ છીએ.
ઈયરબડ્સ અને હેડફોન: શું તે હૃદયને સીધું નુકસાન કરે છે?
આજના સમયમાં યુવાનોથી લઈને વડીલો સુધીના તમામ લોકો કાનમાં ઈયરબડ્સ કે હેડફોન લગાવીને કલાકો સુધી સંગીત સાંભળતા કે રીલ્સ જોતા હોય છે. ઘણા લોકોના મનમાં એવો ડર હોય છે કે શું આ ગેજેટ્સ કાનની મદદથી સીધા હૃદયને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે?
ડૉ. અરવિંદ આ શંકાનું નિવારણ કરતાં જણાવે છે કે, હાલમાં એવા કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી જે સાબિત કરે કે જો તમે મર્યાદિત અને સુરક્ષિત વોલ્યુમ (Volume) પર સંગીત સાંભળો તો તેનાથી સીધો હૃદયરોગ થાય. હેડફોનના વધુ પડતા ઉપયોગથી જે મુખ્ય અને સાબિત થયેલા જોખમો છે, તે કાનને લગતા છે. જેમાં કાયમી બહેરાશ આવવી, કાનમાં સતત સીટીઓ વાગવી (Tinnitus), અને શ્રવણ તંત્રને કાયમી નુકસાન થવું વગેરે સામેલ છે.
જો કે, આ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. જો તમે સતત ખૂબ જ ઊંચા અવાજે (High Volume) મ્યુઝિક સાંભળો છો, તો તે પરોક્ષ રીતે (Indirectly) તમારા તણાવના સ્તરને વધારે છે. ખાસ કરીને જો તમે મોડી રાત સુધી કાનમાં ઈયરફોન ભરાવી રાખો છો, તો તેનાથી તમારી ઊંઘની પેટર્ન બગડે છે. ઊંઘ ન આવવી કે અપૂરતી ઊંઘ એ આડકતરી રીતે હૃદય પર નકારાત્મક અસર કરે છે. ડૉ. અરવિંદે સ્પષ્ટ કર્યું કે, “સુરક્ષિત અવાજમાં સંગીત સાંભળવાથી હૃદયને કોઈ સીધું નુકસાન થતું નથી. મુખ્ય જોખમ કાનની ક્ષમતા ગુમાવવાનું છે.”
કાન અને હૃદય બંનેને સુરક્ષિત રાખવા માટેના પ્રાયોગિક ઉપાયો
અવાજના પ્રદૂષણની આ નકારાત્મક અસરોથી બચવા અને તમારા હૃદય-કાનને હેલ્ધી રાખવા માટે સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો દ્વારા કેટલાક સરળ અને અસરકારક ઉપાયો સૂચવવામાં આવ્યા છે, જેને રોજિંદા જીવનમાં સરળતાથી અપનાવી શકાય છે:
૧. ૬૦-૬૦ નો સુવર્ણ નિયમ (60-60 Rule) અપનાવો: જ્યારે પણ તમે ઈયરબડ્સ કે હેડફોનનો ઉપયોગ કરો, ત્યારે અવાજની તીવ્રતા ક્યારેય પણ મહત્તમ (Maximum) વોલ્યુમના ૬૦ ટકાથી વધુ ન રાખો. આ ઉપરાંત, સતત ૬૦ મિનિટથી વધુ સમય સુધી કાનમાં ઈયરફોન ભરાવી ન રાખો, વચ્ચે કાનને આરામ આપો.
૨. નોઈઝ-કેન્સલેશન (Noise-Cancelling) ગેજેટ્સ વાપરો: જ્યારે તમે બહાર ટ્રાફિકમાં કે કોઈ ઘોંઘાટવાળી જગ્યાએ હોવ, ત્યારે આસપાસનો અવાજ દબાવવા માટે મોબાઈલનો અવાજ વધારવાને બદલે નોઈઝ-કેન્સલેશન ફીચર ધરાવતા હેડફોનનો ઉપયોગ કરો. આનાથી તમારે ઊંચા અવાજે સંગીત સાંભળવું નહીં પડે.
૩. ટીવી કે મ્યુઝિક ચાલુ રાખીને સૂવાની આદત બદલો: ઘણા લોકોને બેકગ્રાઉન્ડમાં ટીવી કે ગીતો ચાલુ રાખીને સૂઈ જવાની આદત હોય છે. આ આદત મગજને ક્યારેય શાંત થવા દેતી નથી. ઊંઘતી વખતે રૂમમાં સંપૂર્ણ શાંતિ હોવી જરૂરી છે.
૪. ઘરની આસપાસ સાઉન્ડ-ઇન્સ્યુલેશન કરો: જો તમારું ઘર વ્યસ્ત રોડ, રેલવે ટ્રેક કે એરપોર્ટની નજીક હોય, તો ઘરમાં અવાજ ઓછો આવે તે માટે સાઉન્ડ-પ્રૂફ અથવા સાઉન્ડ-ઇન્સ્યુલેટિંગ બારી-બારણાં લગાવવાનો આગ્રહ રાખો. જરૂર જણાય તો ઊંઘવા માટે સુરક્ષિત ડેસિબલ પર વ્હાઇટ નોઈઝ (White Noise) નો ઉપયોગ કરી શકાય.
૫. નિયમિત વ્યાયામ અને યોગ કરો: રોજિંદી શારીરિક પ્રવૃત્તિ કે કસરત કરવાથી શરીરમાં જમા થયેલો ક્રોનિક સ્ટ્રેસ (જૂનો તણાવ) દૂર થાય છે. વ્યાયામ કરવાથી બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણમાં રહે છે અને હૃદયના સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે, જે ઘોંઘાટથી થતા નુકસાન સામે રક્ષણ આપે છે.
