પગારમાંથી TDS કપાયો પણ Form 26AS માં દેખાતો નથી?

ટેક્સ ફાઇલિંગની સીઝન શરૂ થતાં જ પગારદાર કર્મચારીઓ પોતાના દસ્તાવેજો એકઠા કરવાનું શરૂ કરી દે છે. આ પ્રક્રિયામાં સૌથી મહત્વનો તબક્કો એ છે કે તમારી સેલરી સ્લિપ (Salary Slip) માં દર્શાવેલ ટેક્સ કપાત અને તમારા ફોર્મ ૨૬એએસ (Form 26AS) અથવા એન્યુઅલ ઇન્ફોર્મેશન સ્ટેટમેન્ટ (AIS) માં દેખાતો આંકડો એકબીજા સાથે મેળ ખાતા હોવા જોઈએ.

પરંતુ, ઘણી વખત એવું બને છે કે કર્મચારીના પગારમાંથી દર મહિને નિયમિતપણે ટેક્સ ડિડક્ટેડ એટ સોર્સ (TDS) કપાઈ જાય છે અને સેલરી સ્લિપમાં પણ તે ચોખ્ખો દેખાય છે, પરંતુ જ્યારે તેઓ ફોર્મ ૨૬એએસ જુએ છે ત્યારે ત્યાં આ રકમ ગાયબ હોય છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ (આકારણી વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭) માટે પોતાનું ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) ફાઇલ કરતાં પહેલાં નોકરીયાત વર્ગે આ ગંભીર વિસંગતતા પર ખાસ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. જો તમારા ફોર્મમાં TDS જમા ન દેખાય, તો તમે નિયમ પ્રમાણે ટેક્સ ચૂકવી દીધો હોવા છતાં આવકવેરા વિભાગ તરફથી તમને ટેક્સ ડિમાન્ડ નોટિસ (Tax Demand Notice) આવી શકે છે.

આવી પરિસ્થિતિમાં સામાન્ય કર્મચારી ગભરાઈ જાય તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ ટેક્સ નિષ્ણાતોના મતે, ભારતીય આવકવેરા કાયદો (Income Tax Act) અને સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટ ટેક્સિસ (CBDT) ના નિર્દેશો નોકરીયાત કર્મચારીઓને સંપૂર્ણ રક્ષણ આપે છે. જો કંપની કે એમ્પ્લોયર ટેક્સ જમા કરાવવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેની સજા કર્મચારીને ન કરી શકાય.

Byju’s deducted ₹1.49 crore TDS from Ajay’s salary.

But never deposited it with the Tax Dept. It happened with 23,621 employees.

Tax Dept sent Ajay a demand notice. But ITAT saved him.

Here’s how to file your ITR if the same is happening with you 🧵👇

— Sujit Bangar (@sujit_bangar) July 16, 2026

બાયજુસ (Byju’s) ના કિસ્સાથી વિવાદ લાઈમલાઈટમાં આવ્યો

તાજેતરમાં આ મુદ્દો એ સમયે ભારે ચર્ચામાં આવ્યો જ્યારે પ્રખ્યાત એડટેક કંપની ‘બાયજુસ’ ના હજારો ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓ સાથે આવો જ એક મોટો અન્યાય થયો. જાણીતી ટેક્સ કન્સલ્ટન્સી ફર્મ ‘ટેક્સ બડી’ (Tax Buddy) ના સ્થાપક અને ટેક્સ નિષ્ણાત સુજીત બંગરે સોશિયલ મીડિયા પર આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.

અહેવાલો અનુસાર, બાયજુસના અંદાજે ૨૩,૬૨૧ જેટલા કર્મચારીઓએ એક વિચિત્ર અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. કંપનીએ તેમના પગારમાંથી ટીડીએસ (TDS) તો કાપી લીધો હતો, પરંતુ આ કાપેલી રકમ સરકારી તિજોરીમાં જમા કરાવી નહોતી. પરિણામે, આવકવેરા વિભાગના સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ પ્રોસેસિંગ સેન્ટર (CPC) દ્વારા આ નિર્દોષ કર્મચારીઓને ટેક્સની બાકી રકમ ચૂકવવા માટેની નોટિસો ફટકારવામાં આવી હતી. આ ઘટનાએ દેશભરના પગારદાર કરદાતાઓમાં ચિંતા જગાડી દીધી છે કે જો તેમની કંપની પણ આવું કરે તો તેમની કાનૂની સ્થિતિ શું થાય?

કાયદો શું કહે છે: જવાબદારી કોની, કંપનીની કે કર્મચારીની?

આવકવેરા કાયદાની જોગવાઈઓ આ બાબતે એકદમ સ્પષ્ટ છે. કાયદા મુજબ, એકવાર એમ્પ્લોયર (કંપની) કર્મચારીના પગારમાંથી ટેક્સની રકમ કાપી લે, એટલે કે તે રકમ સરકાર સુધી પહોંચાડવાની કાનૂની જવાબદારી સંપૂર્ણપણે કંપનીના માથે આવી જાય છે.

ટેક્સ નિષ્ણાત સુજીત બંગરે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાયદાકીય રક્ષણ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે જો કોઈ એમ્પ્લોયર ડિફોલ્ટ થાય (ટેક્સ જમા ન કરાવે), તો તેના કારણે પગારદાર કરદાતાને દંડિત કરી શકાય નહીં કે તેમની પાસેથી ફરીથી ટેક્સ વસૂલ કરી શકાય નહીં. જો કંપની સરકારી નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તો તેની સામે કાનૂની કાર્યવાહી થવી જોઈએ, કર્મચારી સામે નહીં.

CBDT ના મહત્વના આદેશો જે કર્મચારીઓને રક્ષણ આપે છે

આવકવેરા વિભાગની સર્વોચ્ચ સંસ્થા CBDT દ્વારા ભૂતકાળમાં આવા કિસ્સાઓ અંગે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે, જે કર્મચારીઓ માટે ઢાલ સમાન છે:

• CBDT ઇન્સ્ટ્રક્શન નંબર 275/29/2014-IT(B) (૧ જૂન, ૨૦૧૫): આ મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશમાં સ્પષ્ટ જણાવાયું છે કે જો કોઈ કરદાતાના પગારમાંથી ટેક્સ પહેલેથી જ કાપી લેવામાં આવ્યો હોય, પરંતુ માત્ર TDS ક્રેડિટમાં વિસંગતતા (Mismatch) હોવાના કારણે જો કોઈ ટેક્સ ડિમાન્ડ ઊભી થાય, તો તે ડિમાન્ડ કર્મચારી પાસેથી બળજબરીથી વસૂલ કરી શકાશે નહીં.

• CBDT ઓફિસ મેમોરેન્ડમ (૨૦૧૬): વર્ષ ૨૦૧૬ માં બહાર પાડવામાં આવેલા એક સત્તાવાર મેમોરેન્ડમમાં આ જ વાતનું પુનરાવર્તન કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો કે માત્ર એમ્પ્લોયર ટીડીએસ જમા કરાવવામાં નિષ્ફળ ગયો છે તેવા ટેકનિકલ આધાર પર કર્મચારી પાસેથી કોઈ રિકવરી (વસૂલાત) કરવી જોઈએ નહીં.

સુજીત બંગર સલાહ આપે છે કે જો કોઈ કર્મચારીને આવી કોઈ ટેક્સ નોટિસ મળે, તો તેમણે ગભરાવાને બદલે આવકવેરા વિભાગને જવાબ આપતી વખતે આ બંને CBDT ઇન્સ્ટ્રક્શન અને ઓફિસ મેમોરેન્ડમનો સત્તાવાર સંદર્ભ ટાંકવો જોઈએ.

કોર્ટ અને આઇટીએટી (ITAT) ના ચુકાદાઓથી મળી મોટી રાહત

આ કાનૂની લડાઈમાં કોર્ટ અને ટ્રિબ્યુનલોએ પણ હંમેશા કર્મચારીઓની તરફેણમાં જ ચુકાદા આપ્યા છે. સુજીત બંગરે આવકવેરા એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ (ITAT) ના એક તાજેતરના કેસનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જે ‘અજય’ નામના એક કરદાતા સાથે જોડાયેલો હતો. આ કેસમાં ટ્રિબ્યુનલે કરદાતાને મોટી રાહત આપતા પૂરેપૂરી TDS ક્રેડિટ મંજૂર કરી હતી અને આવકવેરા વિભાગ દ્વારા ઊભી કરાયેલી ટેક્સ ડિમાન્ડને સંપૂર્ણપણે રદ (Delete) કરી દીધી હતી.

પોતાનો ચુકાદો આપતી વખતે ITAT એ ગૌહાટી હાઈકોર્ટના ‘ઓમ પ્રકાશ ગટ્ટાણી વિરુદ્ધ સીઆઈટી’ (Om Prakash Gattani vs CIT) ના ઐતિહાસિક ચુકાદા પર ભરોસો મૂક્યો હતો. હાઈકોર્ટે પોતાના આદેશમાં બહુ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે, “એમ્પ્લોયર દ્વારા ટીડીએસ જમા ન કરાવવાની નિષ્ફળતાનો બોજ કે જવાબદારી કોઈ પણ સંજોગોમાં કર્મચારીના માથે ટ્રાન્સફર કરી શકાય નહીં.”

નોટિસ આવે તો કર્મચારીએ શું કરવું જોઈએ?

જો તમે પણ આવી કોઈ મુશ્કેલીમાં ફસાયા હોવ, તો કાનૂની રીતે તમારી પાસે મજબૂત પક્ષ છે. તમારે નીચે મુજબના પગલાં ભરવા જોઈએ:

૧. પુરાવા એકઠા કરો: તમારી બધી સેલરી સ્લિપ અને કંપની દ્વારા આપવામાં આવેલું ફોર્મ ૧૬ (Form 16) સાચવીને રાખો, જે સાબિત કરે છે કે તમારો ટેક્સ કપાઈ ચૂક્યો છે.

૨. ઓનલાઇન જવાબ સબમિટ કરો: ઇન્કમ ટેક્સ પોર્ટલ પર નોટિસનો જવાબ આપતી વખતે સેલરી સ્લિપ અપલોડ કરો.

૩. કાનૂની પરિપત્રો ટાંકો: તમારા જવાબમાં ગૌહાટી હાઈકોર્ટના ચુકાદા અને ૨૦૧૫-૨૦૧૬ ના CBDT ના પરિપત્રોનો ઉલ્લેખ કરો.

નિયમ બહુ સાફ છે – જો તમે તમારા હિસ્સાની ફરજ પૂરી કરીને કંપનીને ટેક્સ ચૂકવી દીધો છે, તો સરકાર કંપની પાસેથી વસૂલાત કરશે, તમારી પાસેથી નહીં.