ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સિક્યોરિટીનો વધતો જંગી ખર્ચઃ બેંકો અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ માટે કેમ જરૂરી બન્યો આ કમર્શિયલ ચાર્જ?
ભારતમાં ચાની નાની કિટલીથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ સુધી ડિજિટલ ક્રાંતિની કરોડરજ્જુ બની ચૂકેલા યુપીઆઈ (UPI) પેમેન્ટને લઈને એક અત્યંત મહત્વના અને મોટા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. કેન્દ્ર સરકાર મોટા કોર્પોરેટ અને વ્યાવસાયિક સંસ્થાનો માટે ₹૨,૦૦૦ થી વધુના UPI પેમેન્ટ્સ પર મર્ચન્ટ ફી એટલે કે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લગાવવાના વિકલ્પ પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે.
ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમનો ચહેરો બદલી નાખનાર પ્લેટફોર્મ UPI (યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ) ના ભવિષ્યને લઈને નાણાકીય વર્તુળોમાં મોટી હલચલ શરૂ થઈ ગઈ છે. તાજેતરના સત્તાવાર અહેવાલો અનુસાર, કેન્દ્ર સરકાર મોટા મર્ચન્ટ્સ (વેપારીઓ) ને કરવામાં આવતા ₹૨,૦૦૦ થી વધુના મૂલ્યના UPI પેમેન્ટ પર ૦.૫ ટકાથી ઓછી મર્ચન્ટ ફી એટલે કે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ કરવાના પ્રસ્તાવ પર ગંભીરતાથી મંથન કરી રહી છે. સરકારના એક વરિષ્ઠ અધિકારીના જણાવ્યા મુજબ, આગામી બે અઠવાડિયાની અંદર આ નીતિગત નિર્ણય પર અંતિમ મહોર લાગવાની અપેક્ષા છે. જો આ પ્રસ્તાવ સ્વીકારવામાં આવશે, તો તે દેશની પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ માટે અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો માળખાકીય બદલાવ સાબિત થશે.
ગ્રાહકો પર ચાર્જનો કોઈ બોજ નહીં: સત્તાવાર સ્પષ્ટતા
આ અહેવાલો સામે આવતાની સાથે જ સામાન્ય જનતામાં એવી ચિંતા વ્યાપી ગઈ હતી કે હવે સામાન્ય લોકોએ પણ સ્કેન કરીને પૈસા ચૂકવતી વખતે વધારાનો ચાર્જ આપવો પડશે. જો કે, સરકારના ઉચ્ચ અધિકારીઓએ આ બાબતે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું છે કે આ પ્રસ્તાવમાં સામાન્ય ગ્રાહકો પાસેથી કોઈ પણ પ્રકારનો ચાર્જ લેવાની વાત સામેલ નથી. MDR નો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહકો પર આર્થિક બોજ નાખવાનો નથી, પરંતુ મર્ચન્ટ-સાઇડ ઇકોનોમિક્સ એટલે કે વેપારી સ્તરે પેમેન્ટ સિસ્ટમને વ્યવસાયિક રીતે ટકાઉ બનાવવાનો છે. આ ચાર્જ માત્ર મોટા વ્યવસાયિક સંગઠનો અને કોર્પોરેટ મર્ચન્ટ્સ પર જ લગાવવામાં આવશે.
વધી રહેલો ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કોસ્ટ અને પેમેન્ટ સિસ્ટમની ટકાઉપણું
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતમાં UPI નો વિસ્તાર અસાધારણ ઝડપે થયો છે. પરંતુ આ વિશાળ નેટવર્કને સુરક્ષિત અને અવિરત ચાલુ રાખવા માટે બેંકો અને પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મ્સ ઓપરેટરોનો મેઇન્ટેનન્સ અને ટેકનોલોજી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચ (કોસ્ટ) પણ સતત વધી રહ્યો છે. સરકાર હાલમાં ₹૨,૦૦૦ સુધીના ઓછા મૂલ્યવાળા ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ માટે બેંકોને પ્રોત્સાહક ભથ્થું (ઇન્સેન્ટિવ) આપે છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૨ માં શરૂ કરાયેલી “RuPay ડેબિટ કાર્ડ અને ઓછા મૂલ્યવાળા BHIM-UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રોત્સાહન યોજના” અંતર્ગત ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ક્લુઝનને વેગ મળ્યો છે, પરંતુ લાંબા ગાળે આ આખી સિસ્ટમ વ્યવસાયિક રીતે આત્મનિર્ભર (કમર્શિયલી સસ્ટેનેબલ) બને તે માટે મોટા વ્યવહારો પર આંશિક ફી વસૂલવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે.
સ્ટેન્ડિંગ કમિટીનો રિપોર્ટ અને ભવિષ્યનો રોડમેપ
નાણાકીય બાબતો પર બનેલી સંસદીય સ્ટેન્ડિંગ કમિટીના ૧૨ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના તાજેતરના અહેવાલમાં પણ આ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. રિપોર્ટ અનુસાર, દેશમાં ડિજિટલ વ્યવહારોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શરૂઆતમાં ‘ઝીરો MDR’ (કોઈ પણ ફી વિનાની સિસ્ટમ) લાગુ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ હવે તેના કારણે સમગ્ર UPI ઇકોસિસ્ટમમાં ફંડિંગની મોટી ખાઈ (સ્ટ્રક્ચરલ ફંડિંગ ગેપ) ઉભી થઈ છે, જે લાંબા ગાળે આ પ્લેટફોર્મની સુરક્ષા અને નવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં થતા રોકાણને મર્યાદિત કરી રહી છે.
અંદાજ છે કે આગામી ૫ થી ૭ વર્ષમાં UPI સાથે વધુ ૬૦૦ મિલિયન નવા યુઝર્સ જોડાશે અને દર મહિને ૧૦૦ થી ૧૫૦ બિલિયન જેટલા જંગી ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રોસેસ થશે. આ સ્તર પર પહોંચવા માટે સિસ્ટમમાં મોટા મૂડીરોકાણની જરૂર છે. આથી જ, વિકાસની ગતિ ધીમી ન પડે અને સાયબર સિક્યોરિટી મજબૂત રહે તે માટે સરકાર આ વ્યાવસાયિક મર્ચન્ટ ફી લાગુ કરવા તરફ આગળ વધી રહી છે.
