પાણીમાં પણ નહીં પલળે કે ના ફાટશે! જાણો કેમ કાગળ કરતા વધુ સુરક્ષિત અને ટકાઉ ગણાય છે પોલિમર નોટો
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા દેશમાં ટ્રાયલ ધોરણે પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમર કરન્સી નોટો રજૂ કરવાની દિશામાં કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે. કાગળની પરંપરાગત નોટોની સરખામણીએ પ્લાસ્ટિક નોટો વધુ ટકાઉ, મજબૂત, સ્વચ્છ અને નકલી નોટોના દૂષણને સંપૂર્ણપણે નાથવા માટે સક્ષમ માનવામાં આવે છે. વિશ્વના અનેક દેશોમાં દાયકાઓથી પોલિમર ચલણ સફળતાપૂર્વક ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યું છે.
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) દ્વારા ભારતમાં પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટો ચલણમાં લાવવાની હિલચાલ શરૂ કરાતાં જ દેશના સામાન્ય નાગરિકોમાં આ નવી નોટોને લઈને ભારે ઉત્સુકતા જોવા મળી રહી છે. લોકોના મનમાં અનેક સવાલો છે કે આ નોટોનો દેખાવ કેવો હશે, શું હાલના એટીએમ (ATM) મશીનમાંથી તે સરળતાથી નીકળી શકશે અને સૌથી મહત્વનું કે આ નોટો બનાવટી કે નકલી નોટો (Fake Currency) ના દૂષણથી દેશને કેવી રીતે બચાવશે?
બેન્કિંગ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, ભારતમાં આગામી સમયમાં રજૂ થનારી પ્લાસ્ટિક નોટો સુરક્ષા અને ગુણવત્તાની દ્રષ્ટિએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની અને અત્યંત આધુનિક હશે.
હાઇટેક અને ગુપ્ત સુરક્ષા સુવિધાઓ
પરંપરાગત કાગળની નોટો સમય જતાં ફાટી જાય છે, ભીની થઈને બગડી જાય છે અથવા તો ઘસાઈ જાય છે. પરંતુ પ્લાસ્ટિક એટલે કે ખાસ પોલિમર સબસ્ટ્રેટમાંથી બનેલી આ નોટોમાં અત્યાધુનિક સુરક્ષા ફીચર્સ ઉમેરવામાં આવશે.
આ નોટોમાં પારદર્શક વિન્ડો (Clear Transparent Windows), માઇક્રોપ્રિન્ટિંગ, ઉંચી અને સ્પર્શથી ઓળખી શકાય તેવી ઈન્ટેગ્લિયો પ્રિન્ટિંગ, રંગ બદલતી ખાસ શાહી (Optically Variable Ink), લેઝર-આધારિત ડિઝાઈન અને જટિલ હોલોગ્રાફિક તત્વોનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ તમામ સિક્યોરિટી લેયર્સ એટલા જટિલ અને ટેકનોલોજીકલ આધારિત હોય છે કે સામાન્ય પ્રિન્ટર કે કાગળ પર તેની નકલ કરવી સાવ અશક્ય બની જાય છે.
ઓસ્ટ્રેલિયાથી શરૂ થયેલી વૈશ્વિક ક્રાંતિ
ભારત આ ટેકનોલોજી અપનાવનાર પહેલો દેશ નથી. વિશ્વમાં સૌથી પહેલા ઓસ્ટ્રેલિયાએ વર્ષ ૧૯૮૮ માં કાગળની નોટોને બદલે સંપૂર્ણપણે પોલિમર એટલે કે પ્લાસ્ટિકની નોટો રજૂ કરીને ચલણી ક્ષેત્રે નવી ક્રાંતિ સર્જી હતી. ઓસ્ટ્રેલિયાની આ સફળતા બાદ બ્રિટન (UK), કેનેડા, ન્યુઝીલેન્ડ, સિંગાપોર, બ્રુનેઈ, રોમાનિયા અને વિયેતનામ જેવા અનેક વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશોએ પોતાની નાણાકીય વ્યવસ્થામાં પ્લાસ્ટિક નોટોનો કાયમી ધોરણે સમાવેશ કરી લીધો છે.
આ તમામ દેશોના અનુભવો દર્શાવે છે કે પોલિમર નોટો કાગળની નોટોની સરખામણીએ ક્યાંય વધુ આયુષ્ય ધરાવે છે, તે પાણી કે તેલથી ખરાબ થતી નથી અને વારંવાર બદલવી પડતી ન હોવાથી સરકારનો પ્રિન્ટિંગ ખર્ચ પણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે.
સ્વચ્છતા અને ટકાઉપણાનો મોટો ફાયદો
કાગળની નોટો સતત હાથોહાથ ફરતી રહેવાને કારણે તેમાં બેક્ટેરિયા અને ગંદકી જમા થવાનું જોખમ વધુ રહે છે. તેની સરખામણીમાં પોલિમર નોટો પર ગંદકી કે ભેજ ચોંટતો નથી, જેથી તે વધુ સ્વચ્છ અને હાઈજેનિક રહે છે. આ ઉપરાંત, જ્યારે આ નોટો જૂની કે ઉપયોગમાંથી બહાર થાય છે ત્યારે તેને રિસાયકલ કરીને ફરીથી અન્ય પ્લાસ્ટિક ઉત્પાદનો બનાવવામાં ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે, જે પર્યાવરણની દ્રષ્ટિએ પણ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.
ભારતમાં જ્યારે પણ આ નોટો પ્રાયોગિક ધોરણે રજૂ કરવામાં આવશે, ત્યારે બેંકો અને એટીએમ મશીનોને તે મુજબ રી-કેલિબ્રેટ કરવામાં આવશે જેથી ગ્રાહકોને કોઈ મુશ્કેલી ન પડે. એકંદરે, આ નિર્ણયથી દેશના બેન્કિંગ માળખાને વધુ મજબૂત અને સુરક્ષિત બનાવી શકાશે.
