સોલર પાવરમાં મોટો ઉછાળો છતાં કોલસાની જરૂર કેમ પડી રહી છે? જાણો વીજ સંકટનું ગણિત
આ વર્ષે ભારતના ઉર્જા ક્ષેત્ર (Power Sector) પર ‘અલ નીનો’ (El Niño) ની અસરો અત્યંત સ્પષ્ટ અને ચિંતાજનક રીતે જોવા મળી રહી છે. વીજ ઉત્પાદનના આંકડાઓના વિશ્લેષણથી જાણવા મળે છે કે ચાલુ ચોમાસાની સીઝનમાં વરસાદની અછતને કારણે જળવિદ્યુત (Hydropower) ના ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો હતો. આ ક્ષતિપૂર્તિ કરવા માટે દેશના થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ (કોલસા આધારિત વીજ મથકો) એ 16% જેટલું વધુ વીજ ઉત્પાદન કરવું પડ્યું હતું.
ચોમાસા દરમિયાન ભારતીય રેલ્વે દ્વારા કોલસા ખાણોમાંથી અત્યાર સુધીનું રેકોર્ડબ્રેક લોડિંગ અને પરિવહન કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં, દેશના મોટાભાગના થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સમાં કોલસાનો સ્ટોક અત્યંત નીચલા એટલે કે ક્રિટિકલ સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ચોવીસે કલાક અવિરત વીજ પુરવઠો જાળવી રાખવા માટે અને ખાસ કરીને ‘નોન-સોલર અવર્સ’ (સૂર્યપ્રકાશ ન હોય તેવા કલાકો કે રાત્રિના સમયે) દરમિયાન થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સમાં મોટા પ્રમાણમાં કોલસો બાળવામાં આવી રહ્યો છે.
નેશનલ પાવર ગ્રીડની સ્થિરતા (Grid Stability) સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ વર્ષે સોલર અને કોલસા આધારિત બંને પ્રકારના વીજ ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કેલેના ફેકલ્ટી નિકિત અભ્યંકરના જણાવ્યા અનુસાર, પાછલા વર્ષની સરખામણીએ વર્ષ 2026 માં સોલર પાવર ઉત્પાદનમાં 39% નો મોટો ઉછાળો આવ્યો છે, જ્યારે કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદનમાં પણ 8% નો વધારો થયો છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે સમગ્ર સિસ્ટમની વિશ્વસનીયતા જાળવી રાખવા માટે હાલના થર્મલ એસેટ્સ (કોલસા આધારિત પ્લાન્ટ્સ) કેટલા મહત્વપૂર્ણ છે.
જળવિદ્યુત ઉત્પાદન પર પડેલી ગંભીર અસર
આ વર્ષના પરિણામો અલ નીનોની વિપરીત અસરને સ્પષ્ટપણે રજૂ કરે છે. સામાન્ય રીતે જૂનથી ઓક્ટોબર મહિના દરમિયાન, જ્યારે દેશમાં ભારે વરસાદને કારણે જળવિદ્યુત ઉત્પાદન તેની ચરમસીમાએ (Peak) હોય છે, ત્યારે વર્ષ 2026 ના આ સમાન ગાળામાં તેમાં 16% નો સીધો ઘટાડો નોંધાયો હતો. જળવિદ્યુતમાં આવેલી આ સમગ્ર ઘટને માત્ર ને માત્ર થર્મલ પાવર ઉત્પાદન વધારીને પૂરી કરવામાં આવી હતી.
જો ચોમાસા દરમિયાન નદીઓ અને જળાશયોમાં પૂરતું પાણી ન હોય તો હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ પોતાની પૂરી ક્ષમતાથી કામ કરી શકતા નથી, જેના કારણે ઉર્જા ક્ષેત્રે અચાનક મોટો ખાડો પડી જાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં દેશને અંધારામાં જતો અટકાવવા માટે કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સ પર જ આખો બોજ આવી પડે છે.
બજાર કિંમતો અને ઉત્પાદન ખર્ચ વચ્ચેનો તફાવત
નિકિત અભ્યંકર આગળ સમજાવતા જણાવે છે કે, “વર્ષ 2026 માં વીજ ક્ષમતાની અછત (Capacity Scarcity) માર્કેટ પ્રાઇસ અને વાસ્તવિક જનરેશન કોસ્ટ વચ્ચેના તફાવતમાં સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. વર્ષ 2026 માં વીજળીની માંગમાં થયેલો વધારો સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર મહિનામાં વધેલા થર્મલ જનરેશન અને નોન-સોલર કલાકો દરમિયાન માર્કેટ પ્રાઇસમાં આવેલી સતત તેજી પરથી સાબિત થાય છે.”
આંકડાકીય વિગતો આપતા તેમણે નોંધ્યું કે, સપ્ટેમ્બર મહિનામાં નોન-સોલર અવર્સ દરમિયાન વીજ બજારની કિંમતોમાં વાર્ષિક ધોરણે (Year-on-Year) 71% નો જંગી ઉછાળો આવ્યો હતો. તેની સામે જનરેશન-વેઇટેડ થર્મલ વેરિએબલ-કોસ્ટ પ્રોક્સી (એટલે કે થર્મલ વીજ બનાવવાનો વાસ્તવિક ખર્ચ) માં માત્ર 4.4% નો નજીવો વધારો થયો હતો. આ દર્શાવે છે કે પીક અવર્સ દરમિયાન વીજળીની માંગ કેટલી તીવ્ર હતી.
ભવિષ્યના ઉર્જા આયોજન માટે સબક
આ સમગ્ર સ્થિતિ એ વાત તરફ ઈશારો કરે છે કે માત્ર પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા (Renewable Energy) જેમ કે સોલર કે વિન્ડ પાવર પર નિર્ભર રહેવું હજુ પણ જોખમી બની શકે છે, કારણ કે હવામાનની અનિયમિતતા ગમે ત્યારે વીજ સંકટ ઊભું કરી શકે છે. જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ ન હોય અને વરસાદ ઓછો હોવાને કારણે ડેમોમાં પાણીનું સ્તર નીચું હોય, ત્યારે બેકઅપ તરીકે થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સ જ ગ્રીડને તૂટી પડતી બચાવે છે.
ભારતે ભવિષ્યમાં પોતાની વધતી ઉર્જા જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS), પમ્પડ હાઇડ્રો સ્ટોરેજ અને થર્મલ પ્લાન્ટ્સના સંતુલિત ઉપયોગ પર વધુ ધ્યાન આપવું પડશે, જેથી અલ નીનો જેવી કુદરતી આફતો વખતે પણ દેશમાં વીજ પુરવઠો ખોરવાય નહીં.
