બિસ્કિટમાં નાના કાણા કેમ હોય છે? જાણો તેની પાછળનું કમાલનું બેકિંગ સાયન્સ

આપણે રોજિંદા જીવનમાં ચા કે કોફી સાથે બિસ્કિટ, કૂકીઝ અને ક્રેકર્સ ખાતા હોઈએ છીએ. પણ શું તમે ક્યારેય ધ્યાનથી જોયું છે કે મોટાભાગના ખારા કે ક્રેકર બિસ્કિટમાં નાના-નાના છિદ્રો (કાણાં) હોય છે, જ્યારે કૂકીઝ કે ક્રીમ બિસ્કિટ સાવ સપાટ કે સફેસ હોય છે?

આ બાબત માત્ર કોઈ સુંદર ડિઝાઇન કે દેખાડો નથી, પરંતુ બેકિંગ ક્ષેત્રે વપરાતું એક અત્યાધુનિક વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગ છે.

આપણે જ્યારે પણ ચા સાથે મોનાકો, ક્રેક જેક કે અન્ય ક્રેકર બિસ્કિટ ખાઈએ છીએ ત્યારે તેના પર એકસમાન અંતરે પાડેલા નાના છિદ્રો આપણું ધ્યાન ખેંચે છે. મોટાભાગના લોકો તેને કંપનીની ખાસ પેકેજિંગ કે લોગો ડિઝાઇન સમજે છે. પરંતુ બેકિંગ નિષ્ણાતોના મતે, જો બિસ્કિટમાં આ છિદ્રો પાડવામાં ન આવે, તો બિસ્કિટ ક્યારેય બરાબર શેકાઈ જ ન શકે અને તેનો ક્રન્ચી સ્વાદ પણ નાશ પામે!

બેકિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં આ નાના છિદ્રો પાડવાની વિજ્ઞાન આધારિત પ્રક્રિયાને ‘ડોકિંગ’ (Docking) અને તેના માટે વપરાતા સાધન કે મશીનને ‘ડોકર’ (Docker) કહેવામાં આવે છે.

બિસ્કિટમાં છિદ્રો પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ

જ્યારે બિસ્કિટનો લોટ (Dough) બાંધવામાં આવે છે, ત્યારે તેમાં મેંદો, પાણી, માખણ, મીઠું અને ઇસ્ટ અથવા બેકિંગ પાવડર જેવા ઘટકો ભેળવવામાં આવે છે. જ્યારે આ લોટની પાતળી પટ્ટીઓ બનાવીને ઓવન (Oven) માં શેકવા (Bake) માટે મૂકવામાં આવે છે, ત્યારે ઊંચા તાપમાનને કારણે લોટમાં રહેલો ભેજ અને હવા વરાળ (Steam) બનીને ફૂલવા લાગે છે.

જો બિસ્કિટ પર કોઈ છિદ્ર ન હોય, તો આ અંદર ભરાયેલી વરાળ અને ગરમ હવા બહાર નીકળી શકશે નહીં. પરિણામે બિસ્કિટ વચ્ચેથી પૂરીની જેમ ફૂલી જશે, તેનો આકાર વાંકોચૂંકો થઈ જશે અને તે વચ્ચેથી કાચું કે નરમ રહી જશે. બિસ્કિટને એકસરખો ફ્લેટ (સપાટ), પાતળો અને ચારેય તરફથી સરખો શેકાયેલો રાખવા માટે આ છિદ્રોમાંથી વરાળ બહાર નીકળવી અતિશય જરૂરી છે. આ જ કારણ છે કે બેકિંગ દરમિયાન વરાળ સહેલાઈથી બહાર નીકળી જાય છે અને બિસ્કિટને કડક (Crispy) બનાવે છે.

કૂકીઝ અને ક્રેકર્સ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત

ઘણા લોકો કૂકીઝ અને ક્રેકર્સને એક જ ગણે છે, પરંતુ તેમની રેસીપી અને બનાવવાની પદ્ધતિમાં મોટો તફાવત હોય છે.

• કૂકીઝ (Cookies): કૂકીઝ સામાન્ય રીતે મીઠી હોય છે. તેને બનાવવા માટે વધુ પ્રમાણમાં માખણ, ખાંડ, ચોકલેટ, ડ્રાયફ્રૂટ્સ અથવા ક્રીમનો ઉપયોગ થાય છે. કૂકીઝનો લોટ નરમ અને ઘાટો હોય છે. બેકિંગ દરમિયાન કૂકીઝ હળવી ફૂલે છે અને તેનું ટેક્સચર સોફ્ટ અથવા સહેજ ક્રન્ચી રહે છે. આથી કૂકીઝ પર આવા છિદ્રો પાડવામાં આવતા નથી.

• ક્રેકર્સ (Crackers): ક્રેકર્સ મોટાભાગે ખારા કે નમકીન હોય છે. તે ખૂબ પાતળા, સુકા અને વધુ ક્રન્ચી હોય છે. તેને બનાવવા માટે લોટને ખૂબ પાતળો વણવામાં આવે છે અને તેમાં ફરજિયાતપણે ‘ડોકિંગ’ કરીને નાના છિદ્રો પાડવામાં આવે છે, જેથી તે સંપૂર્ણપણે ક્રિસ્પી બને.

શું બધા જ બિસ્કિટમાં કાણાં હોય છે?

ના, દરેક બિસ્કિટમાં કાણાં હોતા નથી. ગ્લુકોઝ બિસ્કિટ, ક્રીમ વાળા બિસ્કિટ અને માખણથી ભરપૂર કૂકીઝ ખાસ અલગ તકનીક અને ઓછી ભેજવાળી રેસીપીથી બને છે, જેથી તેને ‘ડોકિંગ’ કરવાની જરૂર પડતી નથી. જ્યારે મોનાકો, સાલ્ટેડ ક્રેકર્સ, ક્રીમ ક્રેકર્સ કે ચીઝ ક્રેકર્સ જેવા પાતળા બિસ્કિટમાં છિદ્રો હોવા અનિવાર્ય છે.

આગામી વખતે જ્યારે તમે તમારું મનપસંદ ક્રેકર બિસ્કિટ ખાવા લો, ત્યારે ચોક્કસ યાદ રાખજો કે તેના પર રહેલા નાના છિદ્રો માત્ર આકર્ષણ માટે નથી, પરંતુ તે તમને ક્રંચી અને સુંદર બિસ્કિટ આપવાનું બેકિંગ સાયન્સ છે!