૫૦૦થી વધુ કામ કરતું આ અંગ બીમાર પડે તો પણ અવાજ નથી કરતું! જાણો બચાવના ઉપાયો
માનવ શરીરમાં લિવર (યકૃત) એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને અનન્ય અંગ છે. તેને અવારનવાર શરીરનું ‘શાંત અંગ’ (Silent Organ) કહેવામાં આવે છે. આનું કારણ એ છે કે લિવર ખૂબ જ નુકસાન પામ્યા પછી પણ પોતાના કામો ચાલુ રાખવાની અદ્ભુત ક્ષમતા ધરાવે છે. આ જ ક્ષમતાને કારણે લિવરની બીમારીઓ કોઈ પણ સ્પષ્ટ લક્ષણો દર્શાવ્યા વિના મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી ધીમે ધીમે વધતી રહે છે.
તબીબી નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આપણી આંખો, ત્વચા અને હાથમાં થતા કેટલાક નાના-મોટા ફેરફારો લિવરની બીમારીના પ્રારંભિક સંકેત હોઈ શકે છે, જેની તરફ સમયસર ધ્યાન આપવું ખૂબ જ જરૂરી છે. સી.કે. બિરલા હોસ્પિટલ્સના સિનિયર ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ ડો. અબિલ કુમાર જાંગીડ જણાવે છે કે, “લિવરની નુકસાન સહન કરવાની ક્ષમતાને કારણે જ તેની બીમારીઓની શરૂઆતમાં ઓળખ કરવી મુશ્કેલ બને છે. તેથી, હાથ, આંખો કે ત્વચા પર દેખાતા નાના લક્ષણોને પણ ક્યારેય નજરઅંદાજ ન કરવા જોઈએ.”
લિવર આપણા શરીર માટે કેમ આટલું મહત્વનું છે?
લિવર આપણા શરીરમાં ૫૦૦થી પણ વધુ જરૂરી કાર્યો એકસાથે સંભાળે છે. તેમાંથી મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
-
ઝેરી તત્ત્વોને બહાર ફેંકવા (ડિટોક્સિફિકેશન)
-
પાચનક્રિયામાં મદદ કરવી અને મેટાબોલિઝમનું નિયંત્રણ કરવું
-
જરૂરી પ્રોટીનનું ઉત્પાદન કરવું
-
મહત્વપૂર્ણ વિટામિન્સ અને મિનરલ્સનો સંગ્રહ કરવો
લિવર પોતાના પર થતા નુકસાનની ભરપાઈ જાતે કરવાની કોશિશ કરતું રહે છે. આ જ કારણે ફેટી લિવર, હેપેટાઇટિસ કે સિરોસિસ જેવી ગંભીર બીમારીઓ ઘણીવાર છેલ્લા સ્ટેજમાં જ સામે આવે છે. તેથી જ શરીરના બાહ્ય સંકેતોને ઓળખવા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
લિવર ખરાબ થવાના પ્રારંભિક અને મહત્વના લક્ષણો
જ્યારે લિવરમાં કોઈ સમસ્યા શરૂ થાય છે, ત્યારે શરીર બહારથી કેટલાક સંકેતો આપવાનું શરૂ કરે છે.
૧. પીળિયા (Jaundice): આંખો અને ત્વચાનો પીળો રંગ
લિવરની સમસ્યાનું સૌથી સ્પષ્ટ લક્ષણ એટલે જૌન્ડિસ (પીળિયા). આમાં આંખોનો સફેદ ભાગ અને ત્વચા પીળા પડી જાય છે. જ્યારે લિવર રક્તકણોના તૂટવાથી બનતા ‘બિલિરૂબિન’ (Bilirubin) નામના પીળા રંગદ્રવ્યને યોગ્ય રીતે પ્રોસેસ નથી કરી શકતું, ત્યારે આ સમસ્યા થાય છે. આ સંકેત દેખાતા જ તરત જ ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
૨. હાથની હથેળીઓ લાલ થવી (Red Palms)
હથેળીઓમાં સતત લાલાશ રહેવાની સમસ્યાને તબીબી ભાષામાં પામર એરિથેમા (Palmar Erythema) કહેવામાં આવે છે. આ લક્ષણ લિવર સિરોસિસ કે ક્રોનિક હેપેટાઇટિસનું હોઈ શકે છે. જોકે, ગર્ભાવાસ્થા, ડાયાબિટીસ કે થાઇરોઇડને કારણે પણ હથેળીઓ લાલ થઈ શકે છે, પરંતુ અન્ય લક્ષણો સાથે હથેળીઓ લાલ રહેતી હોય તો લિવરની તપાસ કરાવી લેવી હિતાવહ છે.
૩. સતત ખંજવાળ આવવી
ત્વચા પર કોઈ પણ પ્રકારના ધાબા કે રેશિસ વગર આખા શરીરમાં તીવ્ર ખંજવાળ આવવી એ લિવર ખરાબ હોવાનો સંકેત હોઈ શકે છે. જ્યારે લિવર યોગ્ય રીતે કામ નથી કરતું ત્યારે શરીરમાં પિત્ત ક્ષાર (Bile salts) જમા થવા લાગે છે. આ ખંજવાળ ખાસ કરીને હથેળીઓ, પગના તળિયા, હાથ અને પગ પર વધુ થાય છે અને રાત્રે ઊંઘમાં પણ ખલેલ પહોંચાડે છે.
4. ઝડપથી વાગવું કે લોહી જામી જવું (Easy Bruising)
નાની એવી વાગવાની ઘટનામાં પણ ત્વચા પર કાળા-વાયોલેટ રંગના નિશાન પડી જવા કે લોહી ઝડપથી જામી જવું એ દર્શાવે છે કે લિવર પૂરતા પ્રમાણમાં ક્લોટિંગ ફેક્ટર્સ (રક્ત ગંઠાઈ જવા માટેના પ્રોટીન) બનાવી નથી રહ્યું.
૫. નખ અને ત્વચા પર થતા અન્ય ફેરફારો
-
સફેદ નખ (Terry’s Nails): નખનો મોટો ભાગ સફેદ થઈ જવો.
-
આંગળીઓના ટેરવા ફૂલી જવા (Clubbing): હાથની આંગળીઓના ટેરવા ગોળાકાર થઈ જવા.
-
સ્પાઇડર એન્જિયોમા (Spider Angiomas): મોં, માન કે છાતી પર કરોળિયાના જાળા જેવી ઝીણી લાલ રક્તવાહિનીઓ દેખાવી.
-
ત્વચાનો રંગ શ્યામ થવો: અચાનક ત્વચાનો રંગ ડાર્ક થઈ જવો.
ડોક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી?
જો તમને ઉપર દર્શાવેલા લક્ષણોની સાથે સતત થાક, નબળાઈ, ભૂખ ન લાગવી, અચાનક વજન ઘટવું, ઊલટી-ઉબકા આવવા, પેટ કે પગમાં સોજો આવવો, પેશાબનો રંગ ઘાટો થવો કે મળનો રંગ પીળો/સફેદ થવો જેવા લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
યશોદા હોસ્પિટલ્સના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ ગેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ ડો. કિરણ પેડ્ડી કહે છે કે, “સમયસર નિદાન જાન બચાવી શકે છે. ફેટી લિવર, વાયરલ હેપેટાઇટિસ અને આલ્કોહોલથી થતી લિવરની બીમારીઓ જો શરૂઆતના તબક્કામાં પકડાઈ જાય તો તેને સંપૂર્ણપણે મટાડી કે નિયંત્રિત કરી શકાય છે.” ડોક્ટર્સ આ માટે લિવર ફંક્શન ટેસ્ટ (LFT), અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કે અન્ય સ્કેન કરવાની સલાહ આપે છે.
લિવરને સ્વસ્થ રાખવા માટેની સરળ ટિપ્સ
તમારા લિવરને લાંબા સમય સુધી સ્વસ્થ રાખવા માટે જીવનશૈલીમાં આ નાના ફેરફારો કરો:
-
સંતુલિત આહાર: પૌષ્ટિક અને ફાઇબરયુક્ત ખોરાક લો. પ્રોસેસ્ડ અને જંક ફૂડ ઓછું કરો.
-
વજન નિયંત્રણમાં રાખો: મોટાપો એ ફેટી લિવરનું મુખ્ય કારણ છે.
-
નિયમિત કસરત: રોજ ઓછામાં ઓછી ૩૦ મિનિટ કસરત કે વોકિંગ કરો.
-
આલ્કોહોલથી દૂર રહો: દારૂનું સેવન લિવરને સૌથી વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે.
-
ડાયાબિટીસ અને કોલેસ્ટ્રોલ કંટ્રોલ: જો તમને ડાયાબિટીસ કે હાઇ કોલેસ્ટ્રોલ હોય તો તેને નિયંત્રણમાં રાખો.
-
પેઇનકિલર્સનો આડેધડ ઉપયોગ બંધ કરો: ડોક્ટરની સલાહ વગર વારંવાર પેઇનકિલર કે દેશી દવાઓ ન લો.
-
રૂટીન ચેકઅપ: જો તમને ડાયાબિટીસ કે સ્થૂળતા હોય, તો વર્ષમાં એકવાર લિવરની તપાસ ચોક્કસ કરાવો.
લિવરની ઘણી બીમારીઓનું જો સમયસર નિદાન થઈ જાય તો તેને અટકાવી શકાય છે. આપણી આંખો, હાથ કે ત્વચા પર દેખાતા સંકેતો એ લિવર દ્વારા મદદ માટે મંગાતી હાકલ હોઈ શકે છે. તેથી આ લક્ષણોને ક્યારેય મામૂલી સમજીને અવગણશો નહીં!
