મહિલાઓ ભૂલથી પણ ના અવગણે આ લક્ષણો! હેવી પીરિયડ્સથી શરીરને થાય છે આ મોટું નુકસાન!

પેઢીઓથી, મહિલાઓમાં થતા ભારે માસિક સ્ત્રાવ (Heavy Periods) ને એવું કહીને નકારી દેવામાં આવે છે કે — “આ તો સ્ત્રી હોવાનો જ એક ભાગ છે, એમાં વળી નવું શું છે?” આપણી આસપાસ ઘણી છોકરીઓ અને મહિલાઓ એવું માનતી મોટી થાય છે કે જો તેઓ અસહ્ય દુખાવો, સતત થતો થાક અને કપડાં પર ડાઘ પડી જવાના ડર વચ્ચે પણ પોતાનું કામ ખેંચી રહી છે, તો ચિંતા જેવી કોઈ વાત નથી. પરંતુ શું ખરેખર આ સ્થિતિ સામાન્ય છે?

તાજેતરમાં જ બહાર આવેલા બીબીસી ફ્યુચરના એક રિપોર્ટ અનુસાર, હેવી પીરિયડ્સની મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય પર થતી ગંભીર અસરોને લાંબા સમયથી ખૂબ જ હળવાશથી લેવામાં આવી રહી છે. મોટાભાગના લોકો તેને માત્ર એક ‘અગવડતા’ ગણે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે મહિલાઓના શારીરિક સ્વાસ્થ્ય, માનસિક શાંતિ અને જીવનની એકંદર ગુણવત્તા પર બહુ ઊંડી અસર પાડે છે.

હેવી પીરિયડ્સ (મેનોરેજિયા) શું છે અને તેને કેવી રીતે ઓળખવું?

તબીબી ભાષામાં ખૂબ જ ભારે માસિક ધર્મને ‘મેનોરેજિયા’ (Menorrhagia) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ એવી પરિસ્થિતિ છે જેમાં એટલો બધો રક્તસ્રાવ થાય છે કે મહિલાના રોજિંદા જીવનની કામગીરી ખોરવાઈ જાય છે.

ડોક્ટરોના મતે, માત્ર કેટલું લોહી વહી ગયું તે માપવા કરતા એ જોવું વધુ મહત્વનું છે કે આ રક્તસ્રાવથી તમારી દિનચર્યા કેટલી પ્રભાવિત થાય છે. જો તમારામાં નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો તમારે તરત જ હેલ્થકેર પ્રોવાઇડર કે ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જોઈએ:

• તમારે દર ૧ થી ૨ કલાકે પેડ કે ટેમ્પન બદલવું પડતું હોય.

• રક્તસ્રાવ દરમિયાન મોટા લોહીના ગઠ્ઠા (Blood Clots) બહાર આવતા હોય.

• તમારો માસિક ધર્મ ૭ દિવસથી વધુ સમય સુધી ચાલતો હોય.

• પીરિયડ્સના કારણે તમારે નોકરી, શાળા, કૉલેજ કે સામાજિક પ્રસંગોમાં જવાનું ટાળવું પડતું હોય.

આયર્નની ઉણપ અને એનિમીયાનું મોટું જોખમ

ભારે રક્તસ્રાવની સૌથી મોટી અને ખતરનાક આડઅસર એ શરીરમાં આયર્ન (આયર્નની ઉણપ) ઘટી જવાની છે. દરેક માસિક ચક્રમાં થોડું લોહી વહી જાય તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ જો સતત ભારે રક્તસ્રાવ થતો રહે, તો શરીર તેના આયર્નના સ્ટોરને ફરીથી ભરે તે પહેલા જ તે ખાલી થઈ જાય છે.

સમય જતાં આ પરિસ્થિતિ ‘આયર્ન-ડેફિશિયન્સી એનિમીયા’ (એનિમીયા/લોહીની સક્ષમતામાં ઘટાડો) માં ફેરવાઈ જાય છે. જેના કારણે મહિલા સતત થાક અનુભવે છે, નબળાઈ લાગે છે, સહેજ ચાલવામાં શ્વાસ ફૂલી જાય છે, ચક્કર આવે છે અથવા કામમાં એકાગ્રતા જાળવવી મુશ્કેલ બને છે. દુઃખની વાત એ છે કે ઘણી મહિલાઓ આ લક્ષણોને માનસિક તણાવ કે પૂરતી ઊંઘ ન મળવાનું પરિણામ માનીને ભૂલ કરી બેસે છે અને યોગ્ય સારવાર લેવામાં મોડું કરે છે.

અસર માત્ર શારીરિક નથી, માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પણ ભારે પડે છે

હેવી પીરિયડ્સ સાથે જીવવું એ માનસિક રીતે ખૂબ જ થકવી દેનારું છે. બહાર જતી વખતે હંમેશાં નજીકના વોશરૂમની ચિંતા કરવી, સાથે વધારાના સેનિટરી પ્રોડક્ટ્સ લઈને ફરવું, અથવા ઑફિસની મીટિંગ, કલાસરૂમ કે પ્રવાસ દરમિયાન કપડાં પર ડાઘ પડી જશે તેવો સતત ડર મનમાં રાખવો — આ બધું જ મહિલાને અંદરથી માનસિક તણાવ આપે છે.

સંશોધનો દર્શાવે છે કે ભારે માસિક સ્ત્રાવ અને મહિલાઓના ઘટેલા જીવન ધોરણ, ભાવાત્મક તણાવ તેમજ કરિયર કે શિક્ષણમાં મળતી તકો ગુમાવવા વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. તકલીફ સહન કરવાની આ મજબૂરી મહિલાઓના આત્મવિશ્વાસને પણ તોડી નાખે છે.

શું આ કોઈ ગંભીર બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે?

કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ખૂબ જ વધારે પડતો રક્તસ્રાવ એ શરીરમાં રહેલી કોઈ છુપાયેલી તબીબી સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે. તેથી તેને અવગણવો જોખમી છે. તેના મુખ્ય કારણોમાં નીચે મુજબની સ્થિતિઓ હોઈ શકે છે:

• ગર્ભાશયની ગાંઠો (Fibroids): ગર્ભાશયમાં થતી બિન-કેન્સરજનક ગાંઠો.

• એડેનોમાયોસિસ (Adenomyosis): ગર્ભાશયની અંદરની ત્વચાનું સ્નાયુઓની દીવાલમાં વધવું.

• એન્ડોમેટ્રિઓસિસ (Endometriosis): ગર્ભાશયની પેશીઓ બહારના ભાગમાં વધવી.

• હોર્મોનલ અસંતુલન: ઇસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોન હોર્મોન્સનું સંતુલન બગાડવું.

• થાઇરોઇડ ડિસઓર્ડર: થાઇરોઇડ ગ્રંથિનું યોગ્ય રીતે કામ ન કરવું.

• બ્લીડિંગ ડિસઓર્ડર્સ: રક્ત જામવાની પ્રક્રિયામાં તકલીફ (જેમ કે વોન વિલેબ્રાન્ડ ડિસીઝ).

જો આ બીમારીઓનું વહેલું નિદાન થઈ જાય, તો તેની યોગ્ય સારવાર કરીને મહિલાના લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્યને બચાવી શકાય છે.

સારી વાત એ છે કે આનો ઇલાજ શક્ય છે!

જો તમે પણ આ સમસ્યામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છો, તો નિરાશ થવાની જરૂર નથી. માસિક ધર્મનો આ અતિશય રક્તસ્રાવ સંપૂર્ણપણે ઉપચાર યોગ્ય (Treatable) છે. સમસ્યાના મૂળ કારણને આધારે ડોક્ટર્સ વિવિધ પ્રકારની સારવાર સુચવી શકે છે:

૧. આયર્ન સપ્લીમેન્ટ્સ: શરીરમાં લોહી અને આયર્નનું પ્રમાણ વધારવા માટે.

૨. દવાઓ: જે પીરિયડ્સ દરમિયાન થતા રક્તસ્રાવને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

૩. હોર્મોનલ ગર્ભનિરોધક: હોર્મોન્સના સ્તરને સંતુલિત કરવા માટે પિલ્સ કે અન્ય વિકલ્પો.

૪. હોર્મોન-રિલીઝિંગ IUD (ગર્ભાશયનું ઉપકરણ): જે સ્થાનિક રીતે હોર્મોન છોડીને રક્તસ્રાવ બહુ ઓછો કરી દે છે.

૫. મેડિકલ પ્રોસિજર કે સર્જરી: ફાઇબ્રોઇડ્સ કે અન્ય સમસ્યાઓ હોય ત્યારે તેને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા.

તમારા માટે કઈ સારવાર શ્રેષ્ઠ છે તે તમારી ઉંમર, લક્ષણો, ભવિષ્યમાં બાળક પરિવાર વધારવાની યોજનાઓ અને નિદાન પર આધાર રાખે છે.

સહન કરવાનું બંધ કરો, આજે જ ડોક્ટરની સલાહ લો

આ આખા વિષયનો મુખ્ય સાર એક જ છે: તમારા માસિક ચક્રમાં આવતા અચાનક કે મોટા ફેરફારોને ક્યારેય હળવાશથી ન લો.

જોકે, એ સાચું છે કે દરેક મહિલાનું શરીર અલગ હોય છે અને અમુકને કુદરતી રીતે જ અન્યો કરતાં થોડો વધુ રક્તસ્રાવ થતો હોય છે. પરંતુ જો તમારો પીરિયડ અચાનક ખૂબ ભારે થઈ જાય, સામાન્ય કરતાં વધુ દિવસો સુધી ચાલે, અથવા તમને શારીરિક રીતે બિલકુલ નિચોવી નાખે અને થકવી દે, તો તેને “સહન કરી લેવાની” ભૂલ ન કરો.

માસિક ધર્મ એ કુદરતી અને સ્વાભાવિક પ્રક્રિયા છે, પરંતુ તેના લક્ષણોને કારણે તમારા સ્વાસ્થ્ય, કામ અને જીવવાની ખુશીઓ પર માઠી અસર પડે તે બિલકુલ વ્યાજબી નથી. હેવી પીરિયડ્સને માત્ર એક ‘સ્ત્રીઓની અગવડતા’ ગણવાને બદલે એક વાસ્તવિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા તરીકે સ્વીકારવી — એ જ દિશામાં લેવાયેલું પહેલું અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.