કેનેડાનો મોટો યુ ટર્ન: અમેરિકાથી દૂર થઈને સુરક્ષા માટે યુરોપ તરફ કેમ વધી રહ્યું છે કેનેડા?
વૈશ્વિક રાજકારણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં ક્યારે શું બદલાઈ જાય તે કહેવું મુશ્કેલ છે. દાયકાઓ સુધી ઉત્તર અમેરિકાના બે પડોશી દેશો – અમેરિકા અને કેનેડા વચ્ચેના સંબંધોને ગાઢ મિત્રતા અને સહયોગનું પ્રતીક માનવામાં આવતું હતું. પરંતુ, બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો અને અમેરિકી નેતૃત્વની બદલાતી નીતિઓએ હવે આ સમીકરણોને પલટી નાખ્યા છે. તાજેતરમાં જ કેનેડાએ પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને લશ્કરી રણનીતિમાં એક ઐતિહાસિક પરિવર્તન કર્યું છે. અમેરિકાના અનિશ્ચિત વલણથી ત્રાસીને હવે કેનેડાએ પોતાની સુરક્ષા જરૂરિયાતો માટે યુરોપિયન દેશો તરફ જોવાનું શરૂ કર્યું છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચાનો મોટો વિષય બન્યો છે.
નાટોમાં સૌથી પાછળ રહેનાર કેનેડા હવે કેમ બદલાઈ રહ્યું છે?
ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો, નાટો (NATO) સંગઠન સાથે જોડાયેલા દેશોમાં કેનેડા હંમેશાં લશ્કરી ખર્ચના મામલે સૌથી પાછળ રહેનારા (Laggards) દેશોમાં ગણાતો હતો. કેનેડા પોતાના કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (GDP) ના ખૂબ જ ઓછા હિસ્સા જેટલો જ રક્ષણ બજેટ પાછળ ખર્ચ કરતો હતો. પરંતુ હવે સમય બદલાઈ ગયો છે અને કેનેડા ખૂબ જ ઝડપથી પોતાની નીતિઓમાં બદલાવ લાવી રહ્યો છે.
અંકારા ખાતે યોજાયેલા નાટો શિખર સંમેલનમાં કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્નેએ એક મોટું એલાન કર્યું છે. તેમણે પુનરોચ્ચાર કર્યો છે કે કેનેડાનું સંરક્ષણ બજેટ, જે વર્ષ ૨૦૨૪માં જીડીપીના માત્ર ૧.૫ ટકા જેટલું મામુલી હતું, તે આગામી બે વર્ષની અંદર વધારીને સીધું ૪ ટકા સુધી પહોંચાડી દેવામાં આવશે. કેનેડાની અંદર પણ આ પગલાને જબરદસ્ત જનસમર્થન મળી રહ્યું છે, તાજેતરના જ સર્વે દર્શાવે છે કે ૮૦ ટકાથી વધુ કેનેડિયન નાગરિકો દેશના રક્ષણ બજેટમાં આ મોટા વધારાનું સમર્થન કરી રહ્યા છે.
જર્મની સાથે કરોડો રૂપિયાનો ઐતિહાસિક સબમરીન સોદો
આ મોટા બદલાવની શરૂઆત માત્ર નિવેદનોથી નથી થઈ, પરંતુ જમીની સ્તરે મોટા સોદાઓ પણ પાર પડવા લાગ્યા છે. નાટો સંમેલનની શરૂઆત પહેલાં જ વડાપ્રધાન માર્ક કાર્નેએ એક એવું એલાન કર્યું જેણે દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચ્યું. કેનેડાની સરકારે જર્મનીની દિગ્ગજ રક્ષણ ઉત્પાદક કંપની ‘થિસનક્રુપ મરિન સિસ્ટમ્સ’ (TKMS) ને સબમરીન સપ્લાય કરવા માટેની કોન્ટેસ્ટમાં વિજેતા જાહેર કરી છે.
આ કરાર મુજબ, જર્મન કંપની કેનેડિયન રોયલ નેવીને લગભગ ૧૨ અત્યાધુનિક ડીઝલ-ઇલેક્ટ્રિક સબમરીન પૂરી પાડશે. આમાંથી પ્રથમ ચાર સબમરીન વર્ષ ૨૦૩૪ સુધીમાં કેનેડાને સોંપવામાં આવશે. કેનેડાના ઇતિહાસમાં આ અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો સંરક્ષણ સોદો છે. શરૂઆતી ખરીદ કિંમત જ અંદાજે ૨૪ અબજ કેનેડિયન ડોલર (લગભગ ૧૭ અબજ યુએસ ડોલર) જેટલી છે. જો જાળવણી (Maintenance) અને અન્ય ઓપરેશનલ ખર્ચને જોડી દેવામાં આવે તો આ આખો પ્રોજેક્ટ ૧૦૦ અબજ કેનેડિયન ડોલરથી પણ વધુનો થઈ જાય છે. આ ડીલ સાબિત કરે છે કે કેનેડા હવે પોતાની સૈન્ય તાકાત માટે યુરોપિયન ભાગીદારી પર કેટલો મોટો ભરોસો મૂકી રહ્યો છે.
અમેરિકા કેમ બની ગયું છે અવિશ્વસનીય અને શત્રુવત પડોશી?
કેનેડાના આ અચાનક પલટા પાછળનું સૌથી મોટું અને મુખ્ય કારણ અમેરિકાનું બદલાયેલું વલણ છે. અમેરિકા ભૌગોલિક અને ઇતિહાસની દૃષ્ટિએ કેનેડાનું સૌથી નજીકનું પડોશી અને સાથીદાર રહ્યું છે. પરંતુ, અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની અસ્થિર અને અણધારી નીતિઓ (Capriciousness) એ કેનેડાને ચિંતામાં મૂકી દીધું છે.
છેલ્લા કેટલાક સમયથી અમેરિકાનું વલણ એવું રહ્યું છે કે જેના પર કેનેડા હવે પહેલા જેવો ભરોસો કરી શકતું નથી. આર્થિક નીતિઓ, વેપારિક શુલ્ક અને સરહદી સુરક્ષાના મુદ્દે અમેરિકા દ્વારા અપનાવાયેલા કઠોર વલણને કારણે કેનેડાના રાજકીય વર્તુળોમાં એવો અહેસાસ થવા લાગ્યો છે કે તેમનો પરંપરાગત મિત્ર હવે એક અવિશ્વસનીય અને ક્યારેક શત્રુવત વ્યવહાર કરનાર પડોશી બની ગયો છે. આ જ કારણ છે કે કેનેડાએ અમેરિકા પર પોતાની સુરક્ષાની નિર્ભરતા ઘટાડીને યુરોપ તરફ હાથ લંબાવ્યો છે.
કેનેડાની વિદેશ નીતિમાં મોટું પરિવર્તન: યુરોપ સાથે ગાઢ સંબંધો
માર્ક કાર્નેની સરકારે ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક રીતે યુરોપિયન યુનિયન અને નાટોના યુરોપિયન દેશો સાથે નિકટતા વધારવાનું શરૂ કર્યું છે. કેનેડા હવે સારી રીતે સમજી ચૂક્યું છે કે માત્ર એક જ મહાસત્તા પર નિર્ભર રહેવું જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
જર્મની સાથે થયેલો સબમરીન સોદો આ જ રણનીતિનો એક ભાગ છે. જર્મની અને અન્ય યુરોપિયન દેશો સાથે રક્ષણ ક્ષેત્રે ટેકનોલોજીની આપ-લે અને સંયુક્ત ઉત્પાદન વધારવાથી કેનેડા માત્ર પોતાની સૈન્ય ક્ષમતા મજબૂત નથી કરી રહ્યું, પરંતુ વૈશ્વિક મંચ પર પોતાના નવા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો પણ તૈયાર કરી રહ્યું છે. યુરોપ માટે પણ કેનેડા સાથેનો આ સંબંધ ઉત્તર અમેરિકાના બજારમાં પગ પેસારો કરવાની મોટી તક સમાન છે.
કેનેડિયન અર્થતંત્ર અને સંરક્ષણ બજેટ પર પડનાર પ્રભાવ
જ્યારે કોઈ દેશ પોતાના જીડીપીના ૧.૫ ટકાથી સીધા ૪ ટકા સુધી રક્ષણ ખર્ચ વધારવાની જાહેરાત કરે છે, ત્યારે તેની સીધી અસર દેશના આર્થિક માળખા પર પડે છે. કેનેડા જેવા વિકસિત દેશ માટે આટલું મોટું બજેટ ફાળવવું એ સામાન્ય બાબત નથી.
આ માટે સરકારને અન્ય કલ્યાણકારી યોજનાઓ અથવા કરવેરાની નીતિઓમાં ફેરફાર કરવા પડી શકે છે. તેમ છતાં, કેનેડાની જનતા તરફથી મળી રહેલું સમર્થન દર્શાવે છે કે વર્તમાન સુરક્ષા જોખમો સામે રક્ષણ મેળવવું એ દેશના નાગરિકો માટે સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા બની ગઈ છે. જર્મની સાથેનો ૧૦૦ અબજ ડૉલરનો પ્રોજેક્ટ આગામી એક દાયકા સુધી કેનેડિયન અર્થતંત્ર અને શિપબિલ્ડિંગ ઉદ્યોગને પણ નવી દિશા આપશે.
વૈશ્વિક સુરક્ષાનું નવું સમીકરણ
કેનેડાનું આ પગલું માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો વેપારી સોદો નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક રાજકારણની બદલાતી દિશાનો સ્પષ્ટ સંકેત છે. જે દેશો દાયકાઓથી એકબીજાના અત્યંત નજીકના સાથીદાર રહ્યા હતા, ત્યાં હવે વિશ્વાસનું સંકટ ઊભું થયું છે.
અમેરિકાના અનિશ્ચિત નેતૃત્વ અને બદલાતા પ્રવાહોએ કેનેડાને મજબૂર કર્યું છે કે તે પોતાની સુરક્ષા માટે વૈકલ્પિક રસ્તાઓ શોધે. જર્મની સાથે થયેલી વિશાળ સબમરીન ડીલ અને નાટો બેઠકમાં રક્ષણ બજેટ વધારવાની જાહેરાતથી એ વાત સાબિત થઈ ગઈ છે કે કેનેડા હવે પોતાની રક્ષા માટે સંપૂર્ણપણે આત્મનિર્ભર બનવા અને યુરોપ સાથે હાથ મિલાવવા માટે તૈયાર છે. આગામી સમયમાં આ ફેરફારો ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપના સંબંધોને કઈ દિશામાં લઈ જાય છે, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
