સોશિયલ મીડિયા જાયન્ટ મેટાને કોર્ટે કેમ ભણાવ્યો પાઠ? જાણો અબજો રૂપિયાના આ ચકચારી કાનૂની કેસની અંદરની વિગત
મેટા (Meta) કંપની માટે મુશ્કેલીઓના વાદળો વધુ ઘેરાયા છે. ફેસબુક (Facebook) અને ઇન્સ્ટાગ્રામ (Instagram) જેવા વિશ્વપ્રસિદ્ધ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની પેરન્ટ કંપની મેટા પર અમેરિકાની એક અદાલતે ભારે આર્થિક દંડ ફટકાર્યો છે. ન્યૂ મેક્સિકોની એક અદાલતે ગુરુવાર, 6 ઓગસ્ટના રોજ મેટા કંપનીને તેના પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા યુવા વપરાશકર્તાઓ (Young Users) ને થયેલા નુકસાન બદલ 567 મિલિયન યુએસ ડોલર (આશરે ₹4,700 કરોડથી વધુ) ચૂકવવાનો ઐતિહાસિક આદેશ આપ્યો છે.
આ ચુકાદો એક સીમાચિહ્નરૂપ મુકદ્દમાના બીજા તબક્કામાં આવ્યો છે. નોંધનીય છે કે સોશિયલ મીડિયા જાયન્ટ મેટા આ વર્ષે માર્ચ મહિનામાં જ આ કેસનો પ્રથમ તબક્કો હારી ગઈ હતી. બાળકો અને કિશોરોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે રમત રમવા બદલ વૈશ્વિક સ્તરે કોઈ સોશિયલ મીડિયા કંપની સામે લેવાયેલું આ અત્યાર સુધીનું સૌથી કડક અને મોટું કાનૂની પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
અદાલતનો મોટો આદેશ: દંડની રકમ ક્યાં અને કેવી રીતે વપરાશે?
આ ઐતિહાસિક કેસની સુનાવણી દરમિયાન ન્યૂ મેક્સિકો કોર્ટના જજ બ્રાયન બિડચેઇડે (Judge Bryan Biedcheid) પોતાના આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મેટા પાસેથી વસૂલવામાં આવનારી આ જંગી રકમનો ઉપયોગ કોઈ સરકારી તિજોરી ભરવા માટે નહીં, પરંતુ પીડિત બાળકોના કલ્યાણ માટે કરવામાં આવશે.
એસોસિએટેડ પ્રેસ (AP) ના અહેવાલ મુજબ, કુલ રકમમાંથી 420 મિલિયન યુએસ ડોલરનો ઉપયોગ સીધો જ યુવાનો માટેની સારવાર સેવાઓ (Treatment Services) માટે કરવામાં આવશે. આમાં સોશિયલ મીડિયાની લત અને માનસિક તણાવનો ભોગ બનેલા બાળકોના કાઉન્સેલિંગ અને થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે બાકીની રકમ આગામી પાંચ વર્ષ દરમિયાન વિવિધ જનજાગૃતિ અભિયાનો, નિવારક પગલાં (Preventive Measures), સ્ક્રીનિંગ પ્રોગ્રામ્સ અને તેની સાથે જોડાયેલા અન્ય તબીબી ખર્ચાઓ માટે ફાળવવામાં આવશે. કોર્ટનો હેતુ સોશિયલ મીડિયાના કારણે બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ કરવાનો અને ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ રોકવાનો છે.
કેસનો પ્રથમ તબક્કો: બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને જોખમમાં મૂકવાનો ગંભીર આરોપ
આ મુકદ્દમો બે તબક્કામાં ચાલ્યો હતો. ટ્રાયલના પ્રથમ તબક્કામાં જ્યુરી સભ્યોએ મેટા કંપનીની આકરી ઝાટકણી કાઢી હતી. જ્યુરીએ તારણ કાઢ્યું હતું કે, મેટા કંપની સારી રીતે જાણતી હતી કે તેના પ્લેટફોર્મ્સ (ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ) ની કેટલીક સુવિધાઓ અને અલ્ગોરિધમ બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે. તેમ છતાં કંપનીએ નફાની લાલચમાં જાણીજોઈને બાળકોના સ્વાસ્થ્યને જોખમમાં મૂક્યું હતું.
આ ઉપરાંત, મેટાના પ્લેટફોર્મ્સ પર થતા બાળ જાતીય શોષણ (Child Sexual Exploitation) વિશે કંપની પાસે આંતરિક અહેવાલો અને પુરાવા હોવા છતાં, કંપનીએ તેને દુનિયા સામે જાહેર કર્યા નહોતા અને તેને રોકવામાં નિષ્ફળ રહી હતી. આ ગંભીર બેદરકારી બદલ કોર્ટે કેસના પ્રથમ તબક્કામાં જ મેટાને 375 મિલિયન યુએસ ડોલરનો સિવિલ પેનલ્ટી (દંડ) ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આમ, બંને તબક્કાનો કુલ દંડ ઉમેરીએ તો આ આંકડો અબજો ડોલરમાં પહોંચે છે.
સરકારી વકીલોની માગ: મેટાની સિસ્ટમમાં મૂળભૂત ફેરફારો કરો
કેસના બીજા તબક્કામાં સરકારી વકીલો (Prosecutors) એ જજ સમક્ષ માત્ર આર્થિક દંડ પૂરતો નથી તેવી રજૂઆત કરી હતી. તેમણે કોર્ટને વિનંતી કરી હતી કે મેટા કંપનીની કામગીરીની પદ્ધતિમાં જ મૂળભૂત અને કડક કાનૂની ફેરફારો લાગુ કરવામાં આવે. વકીલોની મુખ્ય માંગણીઓ નીચે મુજબ હતી:
-
લત લગાડતી સુવિધાઓ પર રોક: ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુકના એવા અલ્ગોરિધમ્સ પર લગામ લગાવવામાં આવે જે બાળકોને કલાકો સુધી સ્ક્રીન સામે પકડી રાખવા (Addictive Features) માટે મજબૂર કરે છે.
-
ઉંમરની કડક ચકાસણી: પ્લેટફોર્મ પર સાઇન-અપ કરનારા યુઝર્સની ઉંમરની ચકાસણી (Age Verification) વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવે.
-
ડિફોલ્ટ પ્રાઈવસી સેટિંગ્સ: બાળકોના એકાઉન્ટ માટે પ્રાઈવસી સેટિંગ્સ બાય-ડિફોલ્ટ અત્યંત કડક રાખવામાં આવે જેથી અજાણ્યા લોકો તેમના સુધી ન પહોંચી શકે.
-
કડક દેખરેખ: પ્લેટફોર્મ પર થતી શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓ અને બાળ શોષણના પ્રયાસો પર કંપની ક્લોઝ ઓવરસાઇટ (નજીકથી દેખરેખ) રાખે.
કાનૂની ગૂંચવણ: બાળકોની પ્રાઈવસીના કાયદા નડ્યા
જો કે, અદાલતે વકીલોની વય ચકાસણી (Age Verification) સબંધી કેટલીક માંગણીઓ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તેની પાછળ અમેરિકાનો ફેડરલ કાયદો જવાબદાર છે. કોર્ટે જણાવ્યું કે ફેડરલ ચિલ્ડ્રન્સ પ્રાઈવસી લો, જેને COPPA (ચિલ્ડ્રન્સ ઓનલાઈન પ્રાઈવસી પ્રોટેક્શન એક્ટ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે મેટા કંપનીને 13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો પર એજ-વેરિફિકેશન ટૂલ્સ લાગુ કરતા રોકે છે.
COPPA કાયદાની જોગવાઈઓ અનુસાર, કોઈ પણ કંપની 13 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોનો વ્યક્તિગત ડેટા એકત્રિત કરી શકતી નથી કે તેમની ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિઓ પર ટ્રેકિંગ (Passive Tracking) કરી શકતી નથી. તેથી, ઉંમરની ચકાસણી કરવાના બહાને પણ મેટા બાળકોનો ડેટા માંગી શકે નહીં. જો કોર્ટ આવો આદેશ આપે, તો તે ફેડરલ કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણાશે.
માત્ર મેટા પર જ નિયમો લાદવા અયોગ્ય: કોર્ટનું અવલોકન
આ કેસમાં જજે એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બિંદુ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. કોર્ટે નોંધ્યું કે સોશિયલ મીડિયાની સમસ્યા માત્ર મેટા પૂરતી મર્યાદિત નથી. ટિકટોક, સ્નેપચેટ અને યુટ્યુબ જેવા અન્ય ઘણા પ્લેટફોર્મ્સ પણ બજારમાં ઉપલબ્ધ છે જે બાળકો દ્વારા વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
અદાલતે જણાવ્યું કે, જો માત્ર મેટા કંપનીને જ બાળકોની ઉંમરની ચકાસણી કરવા માટે ફરજ પાડવામાં આવે અને અન્ય સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓને તેમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવે, તો તે મેટા કંપની માટે “અન્યાયી અને અયોગ્ય રીતે નુકસાનકારક” (Inequitable and Unduly Injurious) સાબિત થશે. સ્પર્ધાત્મક બજારમાં માત્ર એક જ કંપની પર આવા નિયમો લાદવા કાનૂની રીતે યોગ્ય નથી.
ન્યૂ મેક્સિકો કોર્ટનો આ ચુકાદો સમગ્ર વિશ્વની સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ માટે એક મોટી ચેતવણી છે કે બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને નુકસાન પહોંચાડીને નફો કમાવવાનો યુગ હવે લાંબો સમય નહીં ચાલે.
