૧૦૦% ટેરિફનું સંકટ: રશિયન ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદનારા દેશો માટે અમેરિકા લાવ્યું નવો કાયદો, શું બગડશે ભારત સાથેના સંબંધો?
અમેરિકી સેનેટ દ્વારા તાજેતરમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને દ્વિપક્ષીય (બંને પક્ષોની સહમતિ ધરાવતું) બિલ પસાર કરવામાં આવ્યું છે, જે રશિયા પાસેથી સસ્તું ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસ ખરીદતા દેશો પર ૧૦૦% સુધીની કસ્ટમ ડ્યુટી (ટેરિફ) લાદવાની સત્તા આપે છે. આ કાયદાની સીધી અસર ભારતના હિતો પર પડી શકે તેમ હોવાથી વૈશ્વિક સ્તરે અને ખાસ કરીને નવી દિલ્હીમાં ભારે ચર્ચા જાગી છે. આ બિલ સેનેટમાં ૮૬ વિરુદ્ધ ૧૧ મતોના જંગી બહુમતથી પસાર થયું છે.
રિપબ્લિકન સેનેટર લિન્ડસે ગ્રેહામની યાદમાં આ બિલનું નામ બદલીને ‘લિન્ડસે ઓ. ગ્રેહામ સેન્ક્શનિંગ રશિયા એન્ડ ઈરાન એક્ટ ઓફ ૨૦૨૬’ રાખવામાં આવ્યું છે. સેનેટમાંથી લીલી ઝંડી મળ્યા બાદ હવે આ બિલ અમેરિકી સંસદના નીચલા ગૃહ (હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ) માં જશે, જ્યાં ૩૧ ઓગસ્ટના રોજ ગૃહની બેઠક ફરી શરૂ થતાં તેના પર ચર્ચા અને મતદાન હાથ ધરવામાં આવશે.
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિને અસાધારણ સત્તા
આ નવા કાયદાની સૌથી મોટી જોગવાઈ એ છે કે તે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને એક વ્યાપક અને શક્તિશાળી હથિયાર આપે છે. આ બિલ અંતર્ગત રાષ્ટ્રપતિ એવા દેશોમાંથી આવતી વસ્તુઓ કે સામાન પર ૧૦૦ ટકા સુધીની ટેરિફ લગાવી શકે છે, જે દેશો રશિયા પાસેથી તેલ અને ગેસ ખરીદનારા વિશ્વના ટોચના ૫ દેશોની યાદીમાં સામેલ છે. અમેરિકા આ પગલા દ્વારા રશિયાની આર્થિક કમર તોડવા માંગે છે અને તેના ખરીદદારો પર દબાણ લાવવા માંગે છે.
કયા કયા દેશો પર તોળાઈ રહ્યું છે ૧૦૦% ટેરિફનું સંકટ?
રશિયા પાસેથી ઉર્જા સંસાધનોની આયાતના વર્તમાન આંકડાઓ જોઈએ તો, આ કાયદાના દાયરામાં મુખ્યત્વે પાંચ દેશો સીધા નિશાના પર આવે છે:
૧. ચીન
૨. ભારત
૩. અઝરબૈજાન
૪. હંગેરી
૫. સ્લોવાકિયા
આ એવા દેશો છે જે હાલમાં રશિયન તેલ અને ગેસના સૌથી મોટા ખરીદદારો છે. જો કે, ભારતીય બજારો કે અર્થતંત્ર માટે રાહતની વાત એ છે કે આ ટેરિફ આપમેળે (ઓટોમેટિક) લાગુ થઈ જશે નહીં. આ બિલમાં રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પને વિવેકાધીન સત્તા આપવામાં આવી છે. તેઓ અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને વ્યૂહાત્મક સંબંધોને ધ્યાનમાં રાખીને કોઈપણ દેશ પર દંડ લગાવી શકે છે, તેને મુક્તિ (વેવર) આપી શકે છે, વિલંબ કરી શકે છે અથવા તો નિયમોમાં સુધારો પણ કરી શકે છે. વળી, અગાઉના પ્રસ્તાવોમાં ૫૦૦ ટકા સુધીની ટેરિફની માંગ કરવામાં આવી હતી, જેની સરખામણીએ સેનેટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલું આ સંસ્કરણ થોડું નરમ કહી શકાય.
અમેરિકા રશિયન તેલના ખરીદદારોને કેમ નિશાન બનાવી રહ્યું છે?
વોશિંગ્ટનનું સ્પષ્ટપણે માનવું છે કે યુક્રેન સાથેના યુદ્ધ વચ્ચે પણ જે દેશો રશિયા પાસેથી સતત તેલ અને ગેસ ખરીદી રહ્યા છે, તેઓ એક પ્રકારે મોસ્કોને આર્થિક ઓક્સિજન આપી રહ્યા છે. આ કમાણીના દમ પર જ રશિયા પોતાના સૈન્ય ખર્ચને પહોંચી વળે છે અને યુદ્ધ લંબાવી રહ્યું છે. તેથી, રશિયાની કમાણીના સ્ત્રોતોને સૂકવી નાખવા માટે તેના ગ્રાહકોને જ રોકવા જરૂરી છે.
આ બિલ માત્ર તેલ ખરીદનારા દેશો પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તેમાં રશિયાના ટોચના નેતાઓ, સરકારી અધિકારીઓ, ઉદ્યોગપતિઓ (ઓલિગાર્ક્સ) અને રશિયન નાણાકીય સંસ્થાઓ પર પણ કડક પ્રતિબંધો મૂકવાની દરખાસ્ત છે. આ ઉપરાંત, આ બિલ ઈરાન પરના દબાણને પણ વધારે છે. તેમાં ‘ઈરાન સેન્ક્શન એક્ટ ૧૯૯૬’ ની મુદત લંબાવીને ૨૦૩૧ સુધી કરવામાં આવી છે અને ઈરાનના ઉર્જા, શિપિંગ તથા નાણાકીય ક્ષેત્રોને નિશાન બનાવતા નિયમો વધુ કડક કરાયા છે.
સેનેટર લિન્ડસે ગ્રેહામ સાથે જોડાયેલી લાગણીઓ
આ કાયદાને પસાર કરાવવા પાછળ એક મોટી રાજકીય અને ભાવનાત્મક પૃષ્ઠભૂમિ પણ છે. આ કાયદાની જોગવાઈઓ તૈયાર કરવામાં રિપબ્લિકન સેનેટર લિન્ડસે ગ્રેહામ અને ડેમોક્રેટિક સેનેટર રિચાર્ડ બ્લુમેન્થલે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તાજેતરમાં જ ૧૧ જુલાઈના રોજ યુક્રેનની રાજધાની કિવની મુલાકાત લઈને પરત ફર્યા બાદ સેનેટર ગ્રેહામનું અચાનક અવસાન થયું હતું. તેમના અણધાર્યા અવસાનથી દુખી થઈને, યુક્રેન પ્રત્યેના તેમના સમર્થનને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે બંને પક્ષના સાંસદોએ મતભેદો ભૂલીને આ બિલને ઝડપથી આગળ વધાર્યું હતું.
લિન્ડસે ગ્રેહામના નિધન બાદ ખાલી પડેલી સેનેટ સીટ પર નિયુક્ત થયેલા તેમના બહેન ડાર્લિન ગ્રેહામે ગૃહમાં ભાવુક થઈને જણાવ્યું હતું કે, “આ બિલ રશિયાની અર્થવ્યવસ્થાને જીવંત રાખનારા મુખ્ય દેશોને એક બહુ જ સાદો છતાં નિર્ણાયક વિકલ્પ પસંદ કરવા મજબૂર કરે છે – કાં તો તમે અમેરિકા સાથે વેપાર કરો અથવા રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદો, બંને એકસાથે નહીં ચાલે.”
ભારત માટે ભવિષ્યનો પડકાર અને વ્યુહરચના
ભારત માટે આ બિલ એક મોટી રાજદ્વારી કસોટી સમાન સાબિત થઈ શકે છે. યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ ભારતે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને દેશવાસીઓને મોંઘવારીથી બચાવવા માટે રશિયા પાસેથી ડિસ્કાઉન્ટ ભાવે ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદવાનું ઘણું વધારી દીધું છે. ભારત હંમેશાં કહેતું આવ્યું છે કે તે પોતાની ઉર્જા સુરક્ષા સાથે કોઈ સમાધાન નહીં કરે.
પરંતુ જો આ બિલ હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સમાં પણ પસાર થઈને કાયદો બને છે, તો ભારતે અમેરિકા સાથેના તેના વ્યાપારિક સંબંધો અને રશિયા પાસેથી મળતા સસ્તા તેલ વચ્ચે સંતુલન સાધવું પડશે. ટ્રમ્પ પ્રશાસન સાથે ભારતના સંબંધો સારા રહ્યા છે, તેથી ભારત કદાચ ડિપ્લોમેટિક ચેનલોનો ઉપયોગ કરીને આ ટેરિફમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો પ્રયાસ કરશે, પરંતુ આ બિલ ભવિષ્યમાં ભારતીય વિદેશ નીતિ અને વેપાર માટે એક મોટો પડકાર જરૂર ઊભો કરશે.
