યુદ્ધના લીધે Strait of Hormuz બંધ, છતાં ભારતમાં ગેસની તંગી કેમ ન થઈ?
મિડિલ ઇસ્ટ (મધ્ય પૂર્વ) માં ચાલી રહેલા ભયાનક તણાવ અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિ વચ્ચે ભારતે પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને લઈને એક મોટો અને ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. વૈશ્વિક સ્તરે તેલ અને ગેસ સપ્લાયના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગણાતા ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) બંધ થવાને કારણે ઊભા થયેલા સંકટનો સામનો કરવા માટે ભારતે પોતાની વ્યૂહરચના સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે. ભારતે હવે ગલ્ફ (અખાતી) દેશો પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડીને ગેસ સપ્લાયનો આખો રૂટ જ બદલી નાખ્યો છે, જેના કારણે હવે ભારતની રસોઈ ગેસ (LPG) ની જરૂરિયાતનો એક મોટો હિસ્સો તદ્દન નવા જ દેશમાંથી આવી રહ્યો છે.
કેન્દ્રીય પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ હાલમાં જ કન્ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયન ઇન્ડસ્ટ્રી (CII) ના એક કાર્યક્રમમાં આ અંગેની સત્તાવાર અને ચોંકાવનારી માહિતી આપી છે. તેમણે ગર્વ સાથે જણાવ્યું કે, તમામ મુશ્કેલીઓ છતાં ભારતે પોતાના સપ્લાય સોર્સનું વૈવિધ્યકરણ (Diversification) કરીને અને સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારીને દેશના કરોડો ગ્રાહકોને ગેસની અછતથી બચાવી લીધા છે.
અમેરિકા બન્યું ભારતનું નવું લાઈફલાઈન: ૬૭% એલપીજી ત્યાંથી આવશે
કેન્દ્રીય મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ કાર્યક્રમ દરમિયાન જાહેરાત કરતા કહ્યું, “આજે મને આપ સૌને જણાવતા ખૂબ જ આનંદ થાય છે કે, મધ્ય પૂર્વના સંકટ બાદ ઊભી થયેલી સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા) હવે ભારત માટે એલપીજીનો સૌથી મોટો સપ્લાયર બની ગયું છે. હાલમાં ભારતના કુલ એલપીજી ઇમ્પોર્ટ (આયાત) નો લગભગ ૬૭ ટકા જેટલો જંગી હિસ્સો એકલા અમેરિકાથી આવી રહ્યો છે.” અખાતી દેશોમાંથી સપ્લાયમાં થયેલા ઘટાડાની ભરપાઈ કરવા માટે ભારતે માત્ર આયાતના સ્ત્રોત જ નથી બદલ્યા, પરંતુ દેશની અંદર જ ઘરેલું એલપીજી ઉત્પાદનમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે.
કટોકટી વચ્ચે ગ્રાહકોને આંચકો લાગવા ન દીધો
ભારત સરકારે સમયસર લીધેલા પગલાં, રિફાઇનિંગ ક્ષમતામાં વધારો અને વૈવિધ્યસભર સોર્સિંગને કારણે મિડિલ ઇસ્ટના યુદ્ધની ભારતીય રસોડા પર કોઈ નકારાત્મક અસર થવા દીધી નથી. પેટ્રોલિયમ મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, દેશમાં ફ્યુઅલ રિટેલ આઉટલેટ્સ (પેટ્રોલ પંપ और ગેસ એજન્સીઓ) નું ૧.૦૭ લાખથી પણ મોટું નેટવર્ક છે. આટલી મોટી કટોકટી હોવા છતાં દેશનો એક પણ રિટેલ આઉટલેટ સુકો રહ્યો નથી, એટલે કે ક્યાંય પણ ઇંધણ કે ગેસની તંગી સર્જાઈ નથી. ભારત હવે આ સંકટમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર આવી ચૂક્યું છે અને એક મજબૂત સ્થિતિમાં છે.
યુદ્ધ શરૂ થવા પહેલાંની પરિસ્થિતિ શું હતી?
મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ અને યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું તે પહેલાં ભારત ઊર્જા માટે ગલ્ફ દેશો અને ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) પર ખૂબ જ વધારે નિર્ભર હતું. ભારત પોતાના કુલ ક્રૂડ ઓઇલ (કાચું તેલ) ની આયાતનો અડધાથી વધુ હિસ્સો એવા દેશોમાંથી મંગાવતું હતું જેઓ આ દરિયાઈ માર્ગનો ઉપયોગ ટ્રાન્ઝિટ તરીકે કરતા હતા. આ ઉપરાંત, ભારતની કુલ કુકિંગ ગેસ (LPG) આયાતનો ઓછામાં ઓછો ૯૦ ટકા હિસ્સો અને અન્ય ગેસ આયાતનો ૬૦ ટકા હિસ્સો આ જ સમુદ્રી માર્ગેથી થઈને ભારત પહોંચતો હતો. તેથી જ્યારે આ રૂટ પર જોખમ વધ્યું, ત્યારે ભારતે વિલંબ કર્યા વિના વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા શરૂ કરી દીધી.
ઊર્જા સુરક્ષા પ્રત્યે ભારતનો બદલાયેલો અભિગમ
મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીએ ભારતના બદલાતા વિઝનનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું , અગાઉ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા માત્ર હાઇડ્રોકાર્બન મેળવવા (Access) પૂરતી મર્યાદિત હતી. પરંતુ હવે ભારતનો દ્રષ્ટિકોણ વ્યાપક બન્યો છે. હવે ભારત ડાયવર્સિફાઇડ ઇમ્પોર્ટ (વિવિધ દેશોમાંથી આયાત), વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી (Strategic Partnerships), ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિસ્તરણ અને વૈકલ્પિક ઇંધણ (Alternative Fuels) જેવા બહુઆયામી પાસાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે.
આ રણનીતિના ભાગરૂપે જ ભારતે ક્રૂડ ઓઇલ સપ્લાય કરનારા દેશોની સંખ્યા ૨૭ થી વધારીને ૪૧ કરી દીધી છે. એટલે કે જો કોઈ ૪-૫ દેશો સાથે સંબંધો બગડે ત્યાં યુદ્ધ થાય, તો પણ ભારત અન્ય દેશોમાંથી તેલ મેળવી શકે. આ સાથે જ સિટી ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન (CGD) ના ક્ષેત્રમાં પણ અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ કરવામાં આવી છે અને તેનો વ્યાપ ૫૫ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાંથી વધારીને ૩૦૯ વિસ્તારો સુધી પહોંચાડી દેવામાં આવ્યો છે.
ભારત પાસે હંમેશા રહ્યો ૬૦ દિવસનો બેકઅપ (કવર)
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઉથલપાથલ હોવા છતાં ભારત સરકારે દેશમાં તેલનો સ્ટોક ખૂટવા દીધો નથી. ભારત પાસે હંમેશા અંદાજે ૬૦ દિવસ ચાલે તેટલો ક્રૂડ ઓઇલનો બફર સ્ટોક/સપ્લાય કવર ઉપલબ્ધ રહ્યો છે. આ આયોજનને કારણે જ વૈશ્વિક સ્તરે કિંમતો વધવા છતાં ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ અને ગેસના ભાવો નિયંત્રણમાં રાખી શકાયા છે.
ઊંડા સમુદ્રમાં તેલની શોધ માટે ‘સમુદ્ર મંથન પ્રોગ્રામ’
તત્કાલીક સુરક્ષાના પગલાં લેવાની સાથે-સાથે ભારત ભવિષ્યમાં ઊર્જાના ક્ષેત્રે સંપૂર્ણ આત્મનિર્ભર બનવા માંગે છે. આ માટે પેટ્રોલિયમ મંત્રીએ સરકારના તાજેતરમાં મંજૂર કરાયેલા રૂ. ૮૪,૦૦૦ કરોડના મહત્વાકાંક્ષી ‘સમુદ્ર મંથન પ્રોગ્રામ’ (Samudra Manthan Program) વિશે માહિતી આપી હતી. આ અતિ-આધુનિક પ્રોગ્રામનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતના દરિયાઈ વિસ્તારોમાં અને ખાસ કરીને ઊંડા પાણીમાં (Deep-water exploration) છુપાયેલા તેલ અને કુદરતી ગેસના ભંડારો શોધી કાઢવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ સફળ થતાં ભારતની વિદેશી દેશો પરની નિર્ભરતા કાયમ માટે ખૂબ ઓછી થઈ જશે.
