મેગા IPO નો ખરાબ ટ્રેક રેકોર્ડ: ₹૨૨,૫૬૨ કરોડના NSE IPO નો ગ્રે માર્કેટ પ્રીમિયમ ધડાધડ તૂટ્યો
ભારતીય પ્રાથમિક શેરબજારમાં (IPO Market) જ્યારે પણ કોઈ મોટા કદનો ઇશ્યૂ આવે છે ત્યારે રોકાણકારોમાં ભારે ઉત્સાહ જોવા મળે છે. પરંતુ ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે દેશના સૌથી મોટા પ્રમોટેડ IPO સામાન્ય રોકાણકારોને મોટી કમાણી કરાવવામાં મોટા ભાગે નિષ્ફળ નીવડ્યા છે. ભારતમાં અગાઉ આવેલા ₹૧૦,૦૦૦ કરોડથી મોટા ૬ મેગા IPOમાંથી ૪ હાલમાં પણ પોતાની મૂળ ઇશ્યૂ પ્રાઇસ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે.
હવે આ જ ક્રમમાં દેશનો બીજો સૌથી મોટો ₹૨૨,૫૬૨ કરોડનો નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) નો IPO બજારમાં આવ્યો છે. ૨૪ સપ્ટેમ્બરે BSE પર તેના લિસ્ટિંગ પહેલાં ગ્રે માર્કેટ પ્રીમિયમ (GMP) માં ભારે કડાકો બોલાઈ ગયો છે. ટોચ પરથી આશરે ૭૦ ટકા ગગડીને GMP હાલ માત્ર ૨.૫૦ થી ૩ ટકાના નજીવા સ્તરે આવી પહોંચ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ જોતાં બજારના નિષ્ણાતો અને રોકાણકારો પૂછી રહ્યા છે કે શું NSE લિસ્ટિંગ ગેઇન આપશે કે પછી અગાઉના મોટા IPO ની જેમ રોકાણકારોના નાણાં ધોઈ નાખશે?
૬ મેગા IPO અને રોકાણકારોના વળતરનો આંકડાકીય વાસ્તવિકતા
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ₹૧૦,૦૦૦ કરોડથી વધુ રકમ એકત્ર કરનારા ૬ મોટા IPO દ્વારા ભારતીય બજારમાંથી આશરે ₹૧.૦૬ લાખ કરોડ એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા. ‘Ace Equity’ ના તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે મોટાભાગના મેગા ઇશ્યૂ લિસ્ટિંગ પછી રોકાણકારોની અપેક્ષાઓ પર ખરા ઉતર્યા નથી:
હ્યુન્ડાઇ ઇન્ડિયા (Hyundai India) ₹૨૭,૮૭૦ કરોડના દેશના અત્યાર સુધીના સૌથી મોટા IPO ઇશ્યૂ પછી હાલમાં પોતાની ઇશ્યૂ પ્રાઇસથી માત્ર ૧૧ ટકા ઉપર ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે. ટાટા કેપિટલ (Tata Capital) ₹૧૫,૫૧૧ કરોડના કદ સામે હાલ પોતાની મૂળ કિંમતથી માત્ર ૮ ટકા ઉપર છે.
બીજી તરફ, સરકારી વીમા કંપની LIC એ ₹૨૦,૫૫૭ કરોડ એકત્ર કર્યા હોવા છતાં હાલ પોતાની ઇશ્યૂ પ્રાઇસથી આશરે ૫૭ ટકા જેટલો નીચે ટ્રેડ કરી રહ્યો છે. પેટીએમ (Paytm / One97 Communications) ₹૧૮,૩૦૦ કરોડનો ઇશ્યૂ લાવ્યા બાદ સતત ખોટમાં ચાલીને હાલ ૧૫ ટકા નીચે છે. એચડીબી ફાઇનાન્સિયલ (HDB Financial) ₹૧૨,૫૦૦ કરોડના કદ સામે ૬ ટકા નીચે છે, જ્યારે એલજી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ (LG Electronics) ₹૧૧,૬૦૭ કરોડના ઇશ્યૂ સામે હાલ પોતાની આકર્ષક કિંમતથી આશરે ૪૯ ટકા જેટલો નીચે ટ્રેડ થઈ રહ્યો છે.
આમ, મોટા કદના ૬ માંથી ૪ IPO એ રોકાણકારોને નેગેટિવ વળતર આપ્યું છે, જેમાં સરેરાશ નુકસાન માઇનસ ૧૮ ટકા જેટલું નોંધાયું છે.
NSE IPO માટે વર્તમાન સ્થિતિ અને GMP માં કડાકો
NSE નો આ સમગ્ર ઇશ્યૂ સંપૂર્ણપણે ‘ઓફર ફોર સેલ’ (OFS) સ્વરૂપે આવ્યો છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે IPO થી મળનારી રકમમાંથી એક પણ રૂપિયો કંપનીના ખાતામાં કે નવી મૂડી તરીકે જવાનો નથી, પરંતુ વર્તમાન શેરધારકો પોતાના ૧૨.૬૪ કરોડ શેર વેચીને બહાર નીકળી રહ્યા છે.
કંપનીએ પ્રતિ શેર ₹૧,૭૦૦ થી ₹૧,૭૮૫ ની પ્રાઇસ બેન્ડ નક્કી કરી હતી, જેની ઉપલી કિંમતે કદ ₹૨૨,૫૬૧.૫૭ કરોડ થાય છે. આ ઇશ્યૂ ૧૭ સપ્ટેમ્બરે ખુલીને ૨૧ સપ્ટેમ્બરે બંધ થયો હતો. પ્રાઇસ બેન્ડની જાહેરાત સમયે જે GMP ₹૧૯૨ ની આસપાસ બોલાતો હતો, તે ઘટીને હાલ માત્ર ₹૪૮ ની આસપાસ આવી ગયો છે.
સબસ્ક્રિપ્શનના આંકડા જોઈએ તો, પ્રથમ દિવસે ૪૨ ટકા, બીજા દિવસે ૧.૧૫ ગણો અને અંતિમ દિવસ સુધીમાં આ ઇશ્યૂ એકંદર ૩ ગણો ભરાયો હતો. જેમાં સંસ્થાકીય રોકાણકારો (QIBs) નો હિસ્સો ૧.૩૨ ગણો, બિન-સંસ્થાકીય રોકાણકારો (NIIs) નો હિસ્સો ૧.૪૪ ગણો અને રિટેલ કેટેગરીમાં માત્ર ૦.૬૮ ગણું જ સબસ્ક્રિપ્શન મળ્યું હતું. રિટેલ રોકાણકારોનો ઓછો ઉત્સાહ દર્શાવે છે કે નાના રોકાણકારો હવે મોટા ઇશ્યૂ પ્રત્યે સાવચેત બન્યા છે.
મોંઘું વેલ્યુએશન અને ડેરિવેટિવ્સ પરની અતિશય નિર્ભરતા
અપર પ્રાઇસ બેન્ડ પર NSE નું કુલ વેલ્યુએશન આશરે ₹૪.૪૨ લાખ કરોડ આંકવામાં આવ્યું છે, જે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ ના અંદાજિત નફા કરતાં આશરે ૪૩ ગણું (PE Ratio) છે. આ વેલ્યુએશન અન્ય વૈશ્વિક સ્ટોક એક્સચેન્જોની સરખામણીએ ઘણું ઊંચું અને મોંઘું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
બજાર નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, અરિહંત કેપિટલના ચીફ સ્ટ્રેટેજી ઓફિસર શ્રુતિ જૈને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે NSE બજારમાં લીડર છે અને તેના ઓપરેટિંગ માર્જિન મજબૂત છે. પરંતુ તેની કુલ આવકનો આશરે ૭૯ ટકા હિસ્સો માત્ર ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જીસમાંથી આવે છે. કોવિડ મહામારી પછી ઓપ્શન્સ અને ડેરિવેટિવ્સ (F&O) ના વોલ્યુમમાં જોરદાર ઉછાળો આવ્યો હતો, જેનાથી એક્સચેન્જનો નફો ઝડપથી વધ્યો હતો. પરંતુ હવે જો સેબી (SEBI) ના કડક નિયમોના કારણે F&O ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ ઘટશે, તો NSE ની આવક અને નફા પર સીધી વિપરીત અસર પડી શકે છે.
માસ્ટર કેપિટલના ચીફ રિસર્ચ ઓફિસર ડૉ. રવિ સિંહે પણ ઉમેર્યું હતું કે રોકાણકારોએ મોંઘા વેલ્યુએશન અને ડેરિવેટિવ્સ પરની અતિશય નિર્ભરતા અંગે સતર્ક રહેવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, અવિનાશ મેન્ટર રિસર્ચના હેડ ઓફ રિસર્ચ અવિનાશ ગોરાક્ષકરના મતે, વિશાળ કદને કારણે મોટા સંસ્થાકીય રોકાણકારો શેર પકડી રાખશે, પરંતુ નવું ગ્રોથ એન્જિન ન હોવાથી નાના હાઇ-ગ્રોથ IPO ની સરખામણીએ લિસ્ટિંગ વખતે મોટો નફો મળવાની શક્યતા નગણ્ય છે
