રૂ. ૯૧,૬૮૫ કરોડનું નુકસાન! F&O ટ્રેડિંગ પર સેબીની સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક અને NSE ની ચિંતા
ભારતીય શેરબજારનું સૌથી મોટું અને પ્રતિષ્ઠિત સ્ટોક એક્સચેન્જ, નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE), ટૂંક સમયમાં જ પોતાનો ગ્રાન્ડ IPO લઈને આવી રહ્યું છે. શેરબજારમાં રોકાણ કરનારા દરેક નાના-મોટા રોકાણકારો માટે આ આઈપીઓ એક સ્વપ્ન સમાન માનવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે, આ આકર્ષક તકની પાછળ એક એવું ચિંતાજનક સત્ય છુપાયેલું છે, જે દરેક સમજદાર રોકાણકારે જાણવું ખૂબ જરૂરી છે. NSE ની કુલ કમાણીનો એક અતિ વિશાળ હિસ્સો વાયદા-વેપાર એટલે કે ‘ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપ્શન્સ’ (F&O) ટ્રેડિંગ પર આધારિત છે, જેના પર દેશની નાણાકીય નિયામક સંસ્થા ‘સેબી’ (SEBI) ની સખત નજર છે.
આવકનું ગણિત: ૭૦% થી વધુ કમાણી માત્ર F&O માંથી!
જ્યારે આપણે કોઈપણ કંપનીમાં રોકાણ કરીએ છીએ, ત્યારે સૌથી પહેલા તેની આવકના સ્ત્રોત (Revenue Sources) તપાસીએ છીએ. NSE ની બાબતમાં જોવામાં આવે તો, તેની સફળતાનો મુખ્ય આધાર ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જિસ (સૌદા પર લાગતો ટેક્સ/ચાર્જ) છે.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ ના તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે NSE ના ઓપરેટિંગ રેવેન્યુમાં ૭૮.૬% હિસ્સો માત્ર ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જિસનો હતો. આમાંથી પણ ઓપ્શન્સ ટ્રેડિંગ દ્વારા એક્સચેન્જે રૂ. ૯,૯૯૭ કરોડ (કુલ આવકના ૬૦%) કમાયા હતા, જ્યારે ફ્યુચર્સ સેગમેન્ટમાંથી રૂ. ૧,૪૮૦ કરોડ (૯%) ની કમાણી થઈ હતી. જો આ બંને આંકડાનો સરવાળો કરવામાં આવે તો ખ્યાલ આવે છે કે એક્સચેન્જની કુલ આવકનો લગભગ ૬૯% થી ૭૦% હિસ્સો માત્ર F&O સેગમેન્ટમાંથી જ આવે છે.
જ્યારે કોઈ સંસ્થા પોતાની ૭૦% આવક માટે માત્ર એક જ પ્રોડક્ટ પર નિર્ભર રહે, ત્યારે તે ક્ષેત્રમાં આવતો સહેજ પણ બદલાવ કંપનીના સમગ્ર નફાને હલાવી શકે છે.
સેબીની સખતાઈ: આખરે નિયામક કેમ ચિંતિત છે?
છેલ્લા કેટલાક સમયથી સેબી (SEBI) નું મુખ્ય ધ્યાન રિટેલ એટલે કે સામાન્ય નાના રોકાણકારોનું રક્ષણ કરવા પર છે. F&O ટ્રેડિંગમાં ઝડપી પૈસા બનાવવાની લાલચમાં લાખો લોકો પોતાની જમાપૂંજી ગુમાવી રહ્યા છે.
સેબીના તાજેતરના એક ચોંકાવનારા અભ્યાસ મુજબ:
ઇક્વિટી ડેરિવેટિવ્ઝ (F&O) માં વેપાર કરતા ૮૭.૭% વ્યક્તિગત ટ્રેડર્સને મોટું નુકસાન થયું છે.
આ નાના ટ્રેડર્સે મળીને આશરે રૂ. ૯૧,૬૮૫ કરોડથી વધુ રકમ ગુમાવી છે.
આ નુકસાનનો મોટો હિસ્સો રોજના અથવા સાપ્તાહિક (Weekly) ઓપ્શન્સ ટ્રેડિંગમાંથી આવ્યો હતો.
આ સ્થિતિને ડામવા માટે સેબીએ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ થી F&O ટ્રેડિંગ પર નિયંત્રણો મૂકવાના કડક પગલાં શરૂ કર્યા છે. જેમાં સાપ્તાહિક ઇન્ડેક્સ એક્સપાયરી સીમિત કરવી, કોન્ટ્રાક્ટની સાઇઝ (લોટ સાઇઝ) વધારવી, એક્સપાયરીના દિવસે માર્જિન વધારવું અને ઓપ્શન પ્રીમિયમ અગાઉથી વસૂલવું જેવા નિર્ણયો સામેલ છે.
NSE ના માર્કેટ શેર પર પડતી અસર
સેબીના કડક નિયમો અને સ્પર્ધાના કારણે ઓપ્શન્સ માર્કેટમાં NSE ના એકાધિકાર (Monopoly) ને પણ અસર પહોંચી છે.
અગાઉ નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪ માં ઓપ્શન્સ પ્રીમિયમ-ટર્નઓવરમાં NSE નો માર્કેટ શેર આશરે ૯૭% ની આસપાસ હતો, જે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ માં ઘટીને ૭૫% અને ચાલુ વર્ષના પ્રથમ ત્રિમાસિક (Q1) માં વધુ ઘટીને ૬૮.૪૮% પર આવી ગયો છે.
જોકે, રાહતની વાત એ છે કે એક્સચેન્જના એકંદર નાણાકીય આંકડા હજી પણ મજબૂત છે. તાજેતરની જૂન ત્રિમાસિકમાં NSE એ રૂ. ૪,૫૬૦ કરોડનું રેવેન્યુ અને રૂ. ૩,૫૯૪ કરોડનો EBITDA નોંધાવ્યો હતો. ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જિસથી થતી આવક રૂ. ૩,૧૫૪ કરોડથી વધીને રૂ. ૩,૬૨૩ કરોડ થઈ હતી. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ વૃદ્ધિ ભવિષ્યમાં જળવાઈ રહેશે?
જોખમ ઘટાડવા (De-risking) NSE નો માસ્ટરપ્લાન
આ રોકાણકારોની ચિંતા દૂર કરવા માટે NSE ના એમડી અને સીઇઓ (MD & CEO) આશિષ કુમાર ચૌહાણે તાજેતરમાં સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે એક્સચેન્જ પોતાની આવક માટે માત્ર F&O પર નિર્ભર રહેવા નથી માગતું.
NSE ની નવી વ્યૂહરચના:
વીકલી ઓપ્શન્સ પર નિર્ભરતા ઘટાડવી: એક્સચેન્જ પોતાના બિઝનેસ મોડલને એ રીતે બદલી રહ્યું છે જેથી સાપ્તાહિક એક્સપાયરી પરનું દબાણ ઘટે.
અન્ય ક્ષેત્રોનો વિકાસ: કેશ માર્કેટ, ઇન્ડેક્સ ડેટા સર્વિસિસ, લિસ્ટિંગ ફી અને ડેટા સબ્સ્ક્રિપ્શન જેવા અન્ય બિઝનેસ સેગમેન્ટ્સને ઝડપથી આગળ વધારવામાં આવી રહ્યા છે.
એક્સપાયરી-ડે સેટલમેન્ટ: સેબી હાલમાં એક્સપાયરીના દિવસે સેટલમેન્ટ પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક બનાવવા માટે ‘ક્લોઝિંગ ઓક્શન’ અને ‘૩૦ મિનિટના એવરેજ પ્રાઇસિંગ’ જેવા નવા વિકલ્પો પર કામ કરી રહ્યું છે, જેનાથી બજારની વોલેટિલિટી નિયંત્રણમાં રહેશે.
રોકાણકારો માટે આખરી તારણ: આ IPO માં શું કરવું?
NSE નો IPO ચોક્કસપણે ભારતીય મૂડીબજારનો એક ઐતિહાસિક આઈપીઓ બનશે. કંપનીનો બિઝનેસ અત્યંત નફાકારક છે અને ભારતીય અર્થતંત્રના વિકાસ સાથે શેરબજારનો વિકાસ સીધો જોડાયેલો છે.
પરંતુ, દરેક નાણાકીય સંપત્તિમાં જોખમ રહેલું હોય છે. NSE માટે સૌથી મોટું જોખમ એ છે કે જો સેબી ભવિષ્યમાં F&O ના નિયમો વધુ કડક બનાવશે, તો ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ ઘટશે. વોલ્યુમ ઘટવાનો અર્થ છે – NSE ની ટ્રાન્ઝેક્શન આવકમાં સીધો સડો.
