નાગરિકો પર કડક સિકંજો: શું ચીન પોતાના જ લોકોને બનાવી રહ્યું છે બંધક?
છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચીનની સરકાર પોતાની સરહદો પર નિયંત્રણ માત્ર બહારથી આવતા લોકો માટે જ નહીં, પરંતુ દેશમાંથી બહાર જતા પોતાના જ નાગરિકો માટે પણ અત્યંત કડક બનાવી રહી છે. ચીન દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવેલા નવા ‘એન્ટ્રી-એક્ઝિટ નિયમો’ (Provisions) અનુસાર, હવે સરકારી તંત્ર કોઈ પણ નાગરિક પર દેશ છોડવા પર સીધો પ્રતિબંધ (Exit Ban) લગાવી શકે છે. પ્રથમ દ્રષ્ટિએ આ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો મામલો જણાતો હોવા છતાં, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ પગલાને નાગરિકોની સ્વતંત્રતા અને માનવઅધિકારો પરના નવા પ્રહાર તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
શું છે ચીનના નવા નિયમો અને તેની પાછળનો હેતુ?
ચીન સરકારના નવા કાયદાકીય માળખા અનુસાર, જો કોઈ ચીની નાગરિક વિદેશ પ્રવાસ દરમિયાન દેશની સુરક્ષા, સાર્વભૌમત્વ કે આર્થિક હિતોને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હોવાની શંકા જશે, તો તે વ્યક્તિ દેશમાં પાછી ફરતાની સાથે જ તેના પર ૬ મહિનાથી લઈને ૩ વર્ષ સુધી વિદેશ જવા પર સંપૂર્ણ રોક લગાવી દેવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત, આધુનિક ટેકનોલોજી, ખાસ કરીને સેમિકંડક્ટર (ચિપમેકિંગ), આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને અન્ય ઉચ્ચ-તકનીકી ક્ષેત્રો સાથે જોડાયેલા નિયમોના ઉલ્લંઘન બદલ પણ આ જ પ્રકારનો પ્રતિબંધ લાદવામાં આવશે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ચીન હવે ‘સુરક્ષા’ અને ‘આયાત-નિકાસ નિયંત્રણો’ના નામે કોઈ પણ ક્ષેત્રના નિષ્ણાત કે નાગરિકને દેશની બહાર જતાં રોકી શકે છે.
ટેકનોલોજી અને બૌદ્ધિક સંપત્તિનું પલાયન રોકવાનો પ્રયાસ
અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો સાથે ચીનનો તકનીકી અને આર્થિક મુકાબલો હવે પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યો છે. ખાસ કરીને સેમિકંડક્ટર અને એઆઈ જેવા સુપર-એડવાન્સ્ડ ફિલ્ડમાં અમેરિકાએ ચીન પર વિવિધ આર્થિક અને તકનીકી પ્રતિબંધો મૂકેલા છે. આવા સમયે ચીનને ભય છે કે તેના શ્રેષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકો, એન્જિનિયરો અને સંશોધકો વિદેશી કંપનીઓમાં જોડાઈને દેશની બૌદ્ધિક સંપત્તિ (Intellectual Property) અને મહત્વપૂર્ણ તકનીકી ડેટા બહાર લઈ જઈ શકે છે.
આ નવો એક્ઝિટ બેનનો કાયદો ચીન માટે દેશની અંદર જ્ઞાન અને ટેકનોલોજીને સીમિત રાખવાનું એક પ્રબળ શસ્ત્ર બની ગયું છે. સરકારને જ્યારે પણ શંકા જશે કે કોઈ ક્ષેત્રનો નિષ્ણાત વિદેશી સંસ્થાઓ સાથે ટેકનોલોજી શેર કરી રહ્યો છે અથવા કરવા માંગે છે, ત્યારે તેને દેશ છોડવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં.
સરકારી કર્મચારીઓ, શિક્ષકો અને તબીબો પર વધતી પાબંદીઓ
ચીનમાં સરકારી અધિકારીઓ અને સિવિલ સર્વન્ટ્સ માટે વિદેશ પ્રવાસના નિયમો પહેલેથી જ કડક હતા. પરંતુ નવા આદેશો હેઠળ હવે સંવેદનશીલ કે ગોપનીય માહિતી ધરાવતા તમામ કર્મચારીઓ, યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસરો, સંશોધકો અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં સરકારી હોસ્પિટલોના ડોક્ટરોને પણ આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
ઘણા કિસ્સાઓમાં, કર્મચારીઓને પોતાના પાસપોર્ટ સરકારી વિભાગો કે સ્થાનિક સત્તાવાળાઓ પાસે જમા કરાવી દેવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. જો કોઈને અંગત કારણોસર પણ વિદેશ જવું હોય, તો તેણે લાંબી અને જટિલ મંજૂરી પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવું પડે છે. આ પગલાથી મધ્યમ વર્ગના શિક્ષિત સમુદાયમાં એક પ્રકારનો ભય અને અસંતોષનો માહોલ સર્જાયો છે.
વૈશ્વિક ચિંતા અને વિદેશી નાગરિકો માટે ખતરો
ચીનના આ વલણની અસર માત્ર તેના પોતાના નાગરિકો પૂરી સીમિત નથી. વિદેશી સરકારો પણ આ નવા નિયમોથી ચિંતિત છે. અમેરિકા સહિતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ દેશોએ ચીન માટે પોતાની ‘લેવલ-૨’ ટ્રાન્સપોર્ટ અને ટૂરિઝમ એડવાઇઝરીમાં ફેરફાર કરીને પોતાના નાગરિકોને ચેતવ્યા છે.
વિદેશી નાગરિકો અને ઉદ્યોગપતિઓને ડર છે કે જો તેમનો ચીનની સ્થાનિક કંપનીઓ કે સરકાર સાથે કોઈ વ્યવસાયિક વિવાદ (Business Dispute) થશે, અથવા તો કોઈ સરકારી તપાસ ચાલતી હશે, તો ચીન સરકાર તેમની પર પણ મનસ્વી રીતે એક્ઝિટ બેન લગાવીને તેમને દેશ બહાર જતાં રોકી શકે છે. ભૂતકાળમાં પણ આવી ઘટનાઓ બની છે જ્યાં વિદેશી એક્ઝિક્યુટિવ્સને મહિનાઓ સુધી ચીન છોડવાની મંજૂરી આપવામાં આવી ન હતી.
માનવઅધિકારો અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર નવો અંકુશ
માનવઅધિકાર જૂથો અને કાનૂની નિષ્ણાતો ચીનના આ કદમની સખત ટીકા કરી રહ્યા છે. જ્યોર્જટાઉન યુનિવર્સિટીના ‘સેન્ટર ફોર એશિયન લો’ના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર ટૉમ કેલોગ જેવા કાનૂની નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, આ નીતિ માત્ર ટેકનોલોજી બચાવવા પૂરતી મર્યાદિત નથી.
તેમના મતે, ચીન સરકાર આ કાયદાનો ઉપયોગ રાજકીય વિરોધીઓ, માનવઅધિકાર કાર્યકરો, સ્વતંત્ર પત્રકારો અને સરકારની નીતિઓની ટીકા કરનારા નાગરિકોનો અવાજ દબાવવા માટે કરશે. જે લોકો દેશની અંદર રહીને પોતાના હકો માટે અવાજ ઉઠાવે છે અથવા વિદેશ જઈને સરકારના સરમુખત્યારશાહી વલણનો ખુલાસો કરી શકે છે, તેમને વિદેશ જતા રોકવા માટે આ ‘રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા’નો બહાનો સૌથી સરળ રસ્તો બની રહેશે.
