નેપાળમાં ફરી ભારે વરસાદનો ખતરો! પૂર અને ભૂસ્ખલન બાદ હવામાન વિભાગની ચેતવણી, હજારો લોકોની ચિંતા વધી
નેપાળ હજુ થોડા અઠવાડિયા પહેલાં આવેલી વિનાશક પૂર અને હિમનદી તૂટવાની ઘટનામાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર આવ્યું નથી, ત્યારે હવે ફરી એકવાર ભારે વરસાદની આગાહીએ ચિંતા વધારી છે. દેશના હવામાન વિભાગે સપ્ટેમ્બરના અંતિમ સપ્તાહમાં અનેક વિસ્તારોમાં ભારેથી અતિભારે વરસાદની શક્યતા વ્યક્ત કરી છે. ખાસ કરીને ગંડકી અને લુંબિની પ્રાંતમાં 25થી 27 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ભારે વરસાદની સાથે કેટલાક સ્થળોએ અતિભારે વરસાદ પડી શકે છે. આ દરમિયાન ગાજવીજ, વીજળી અને તેજ પવનની પણ શક્યતા છે.
આ ચેતવણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે નેપાળના ઘણા વિસ્તારોમાં ઓગસ્ટમાં આવેલા વિનાશક પૂર પછી રસ્તા, પુલ, વીજ પ્રોજેક્ટ અને નદીકાંઠાના વિસ્તારો હજુ પણ નુકસાનગ્રસ્ત સ્થિતિમાં છે. તેથી સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ પણ પહેલેથી નબળી બનેલી જમીન અને ઢોળાવો માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
બંગાળની ખાડીમાં બનેલું લો-પ્રેશર સિસ્ટમ ચિંતાનું કારણ
હવામાન વિભાગના જણાવ્યા પ્રમાણે બંગાળની ખાડીમાં બનેલું લો-પ્રેશર સિસ્ટમ પશ્ચિમ-ઉત્તરપશ્ચિમ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. તેની અસરથી નેપાળના પૂર્વ અને મધ્ય વિસ્તારોમાં વરસાદની ગતિવિધિ વધવાની શક્યતા છે.
આ સિસ્ટમ ચક્રવાતમાં પરિવર્તિત થશે કે નહીં તે હજુ નિશ્ચિત નથી. એટલે તેને સીધો ચક્રવાતી તોફાન તરીકે જોવું વહેલું ગણાશે. પરંતુ હવામાન મોડેલો નેપાળના અનેક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદની સંભાવના દર્શાવી રહ્યા છે. હવામાન નિષ્ણાતો પણ વરસાદની ચોક્કસ માત્રા અને સૌથી વધુ અસર કયા વિસ્તારમાં થશે તે અંગે હજુ અલગ-અલગ આગાહી આપી રહ્યા છે.
આ સ્થિતિમાં સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે વરસાદની અસર માત્ર એક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત ન રહી શકે. નદીઓનું જળસ્તર વધવાથી પૂર, પહાડી વિસ્તારોમાં ભૂસ્ખલન અને કાદવ-કાટમાળના પ્રવાહ જેવી ઘટનાઓ બની શકે છે.
25થી 27 સપ્ટેમ્બર સુધી ખાસ સતર્ક રહેવાની જરૂર
નેપાળના Department of Hydrology and Meteorology અનુસાર 25થી 27 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ગંડકી અને લુંબિની પ્રાંતના કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારેથી અતિભારે વરસાદ થઈ શકે છે. એકાદ સ્થળે અત્યંત ભારે વરસાદની પણ શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
મધેશ, કોશી, બાગમતી અને સુદૂરપશ્ચિમના કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ ભારેથી અતિભારે વરસાદ, ગાજવીજ અને વીજળી પડવાની સંભાવના છે. કર્ણાલી પ્રાંતના કેટલાક ભાગોમાં પણ ભારે વરસાદ પડી શકે છે.
આ કારણે સ્થાનિક વહીવટી તંત્રને નદી, નાળા અને ભૂસ્ખલનપ્રવણ વિસ્તારોમાં ખાસ નજર રાખવાની સૂચના આપવામાં આવી છે.
પહેલેથી તૂટેલા વિસ્તારો માટે સૌથી મોટો ખતરો
નેપાળ માટે હાલની પરિસ્થિતિને ગંભીર બનાવતું સૌથી મોટું કારણ એ છે કે ઘણા વિસ્તારો તાજેતરની આપત્તિમાંથી હજુ બહાર આવ્યા નથી.
26 ઓગસ્ટે લાંગટાંગ લિરુંગ વિસ્તારમાં હિમ અને પથ્થરોના વિશાળ પતનથી ભોટે કોસી-ત્રિશુલી નદી પ્રણાલીમાં વિનાશક પૂર આવ્યું હતું. આ ઘટનામાં મોટા પ્રમાણમાં બરફ, પથ્થરો અને કાટમાળ નીચે તરફ ધસી આવ્યા હતા અને લગભગ 100 કિલોમીટર સુધીના વિસ્તારમાં ભારે નુકસાન થયું હતું. તાજેતરના અહેવાલોમાં 1,400થી વધુ લોકોના મોત અને હજારો લોકો હજુ પણ ગુમ હોવાનું જણાવાયું છે.
પૂરના પાણી સાથે મોટી માત્રામાં રેતી, માટી, કાંકરા અને મોટા પથ્થરો પણ નદી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં જમા થયા છે. હવે જો ભારે વરસાદ પડે તો આ ઢીલો કાટમાળ ફરી નદીમાં ધોવાઈ શકે છે.
આ કારણે સામાન્ય વરસાદ અને વિનાશક વરસાદ વચ્ચેનો તફાવત અહીં ખૂબ મહત્વનો બની જાય છે.
ભોટે કોસી અને ત્રિશુલી ખીણ પર નજર
ભોટે કોસી-ત્રિશુલી બેસિનમાં તાજેતરની આપત્તિ પછી મોટી માત્રામાં કાટમાળ જમા થયો છે. નદીના પ્રવાહમાં પણ ફેરફાર થયો છે અને અનેક સ્થળોએ જમીન તથા ઢોળાવો નબળા બન્યા છે.
હવામાન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારે વરસાદથી માત્ર નદીનું પાણી વધશે એટલું જ નહીં, પરંતુ અગાઉ જમા થયેલી માટી અને પથ્થરો પણ પાણી સાથે નીચે તરફ આવી શકે છે.
આ પ્રકારના પ્રવાહને કારણે નદીકાંઠાના ગામો, રસ્તાઓ અને પુલો પર જોખમ વધી શકે છે. ખાસ કરીને જ્યાં અગાઉથી નુકસાન થયું છે ત્યાં ફરીથી મરામત કરાયેલા રસ્તા કે માળખાં પર પણ દબાણ આવી શકે છે.
400થી 600 મિમી વરસાદની આગાહી અંગે શું કહે છે?
કેટલાક હવામાન મોડેલો 23થી 27 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન નેપાળના કેટલાક વિસ્તારોમાં કુલ 400થી 600 મિમી સુધી વરસાદની શક્યતા દર્શાવી રહ્યા છે. જોકે, આ આંકડો તમામ વિસ્તારો માટે લાગુ પડતો નથી અને અલગ-અલગ મોડેલો વરસાદની તીવ્રતા તથા સ્થાન અંગે અલગ પરિણામો આપી રહ્યા છે.
આટલા મોટા વરસાદનો અંદાજ એટલા માટે ચોંકાવનારો છે કારણ કે પશ્ચિમ નેપાળના કેટલાક વિસ્તારોમાં વાર્ષિક વરસાદની સરેરાશ જ આશરે 500 મિમી જેટલી છે.
એટલે જો થોડા જ દિવસોમાં અત્યંત વધારે વરસાદ થાય તો જમીન, નદીઓ અને પહાડી ઢોળાવો પર તેની અસર ખૂબ ઝડપથી દેખાઈ શકે છે.
પૂર સાથે ભૂસ્ખલન અને કાદવનો ખતરો
નેપાળ માત્ર પૂરથી જ નહીં પરંતુ ભૂસ્ખલનથી પણ સંવેદનશીલ દેશ છે. દેશનો મોટો હિસ્સો પહાડી અને પર્વતીય હોવાથી ભારે વરસાદનું પાણી ઝડપથી ઢોળાવ પરથી નીચે આવે છે.
જો જમીન પહેલેથી ભીની હોય તો વધુ વરસાદથી ઢોળાવો અસ્થિર બની શકે છે. તેના કારણે માટી, પથ્થરો અને વૃક્ષો સાથે અચાનક કાદવનો પ્રવાહ નીચે તરફ આવી શકે છે.
નેપાળના સત્તાવાળાઓએ પણ ભારે વરસાદ દરમિયાન પૂર, ભૂસ્ખલન, ડેબ્રિસ ફ્લો અને માટીનું ધોવાણ થવાની શક્યતા અંગે ચેતવણી આપી છે. નીચાણવાળા શહેરી વિસ્તારો અને તરાઈ ક્ષેત્રોમાં પાણી ભરાવાની પણ આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
રસ્તા અને હવાઈ મુસાફરી પણ પ્રભાવિત થઈ શકે
ભારે વરસાદની અસર માત્ર ગામડાં કે નદીકાંઠાના વિસ્તારો સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. નેપાળમાં પહાડી માર્ગો ઘણી જગ્યાએ ઢોળાવમાંથી પસાર થાય છે. આવી સ્થિતિમાં ભૂસ્ખલન થતાં રસ્તાઓ બંધ થઈ શકે છે.
હવામાન વિભાગે ભારે વરસાદના કારણે રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ અને હવાઈ સેવાઓમાં પણ વિક્ષેપ થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે.
ખાસ કરીને વરસાદ દરમિયાન રાત્રિના સમયે લાંબી મુસાફરી ટાળવાની સલાહ પણ આપવામાં આવી છે. સ્થાનિક તંત્રને જોખમી વિસ્તારોમાં લોકોને અગાઉથી સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવા અને બચાવ માટે જરૂરી મશીનરી તૈયાર રાખવા જણાવાયું છે.
ખેતી પર પણ પડશે અસર
નેપાળમાં આ સમયગાળો ખેતી માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં ડાંગરની લણણીનો સમય નજીક છે. ભારે વરસાદ આવે તો તૈયાર પાકને નુકસાન થઈ શકે છે.
વરસાદ દરમિયાન ખેતરોમાં પાણી ભરાઈ જવાથી પાકને નુકસાન ઉપરાંત માટીનું ધોવાણ પણ થઈ શકે છે. તેથી ખેડૂતોને હવામાનની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને લણણી અને અન્ય કૃષિ પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે.
આવી સ્થિતિમાં હવામાનની આગાહી માત્ર પ્રવાસીઓ કે પર્વતારોહકો માટે જ નહીં પરંતુ ખેડૂતો અને સ્થાનિક વેપારીઓ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
પર્વતારોહકોની મુશ્કેલી પણ વધી શકે
નેપાળમાં સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબરનો સમય પર્વતારોહણ અને ટ્રેકિંગ માટે ખૂબ મહત્વનો હોય છે. પરંતુ ભારે વરસાદ અને ત્યારબાદ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં હિમવર્ષા તથા હિમસ્ખલનનો ખતરો પર્વતારોહકો માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
આ વખતે મનાસ્લુ સહિતના પર્વતીય વિસ્તારોમાં મોટી સંખ્યામાં પર્વતારોહકો અને ટ્રેકર્સ હાજર છે. તાજેતરમાં મનાસ્લુ વિસ્તારમાં હિમસ્ખલનને કારણે વિદેશી પર્વતારોહક અને નેપાળી હાઇ-ઍલ્ટિટ્યુડ ગાઇડના મોત થયા હતા. ઘણા પર્વતારોહકોએ હાલની હવામાન વિન્ડોનો લાભ લઈને શિખર તરફ આગળ વધવાને બદલે બેઝ કેમ્પ પર પરત ફરવાનું પસંદ કર્યું છે.
નવા હવામાન તંત્રને કારણે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં વધુ સાવચેતી રાખવાની જરૂર પડી શકે છે.
2024ની ભારે વરસાદની ઘટના ફરી યાદ આવી
હવામાન નિષ્ણાતો માટે આ પ્રકારની સ્થિતિ નવી નથી. સપ્ટેમ્બર 2024માં પણ બંગાળની ખાડીમાંથી આવેલા હવામાન તંત્રના કારણે નેપાળના કેટલાક વિસ્તારોમાં અત્યંત ભારે વરસાદ પડ્યો હતો.
નેપાળના સત્તાવાર હવામાન ડેટા મુજબ 26થી 29 સપ્ટેમ્બર 2024 દરમિયાન દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારેથી અતિભારે વરસાદ નોંધાયો હતો અને કેટલાક હવામાન મથકોએ 400 મિમીથી વધુ વરસાદ નોંધાવ્યો હતો.
તે ઘટનાએ પણ બતાવ્યું હતું કે સપ્ટેમ્બરના અંતમાં આવતી ભારે વરસાદી સિસ્ટમ નેપાળ માટે કેટલી ગંભીર બની શકે છે.
હવામાન પરિવર્તનનો મુદ્દો પણ મહત્વનો
તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણોમાં નેપાળમાં વધતી અતિશય હવામાન ઘટનાઓ અને હવામાન પરિવર્તન વચ્ચેના સંબંધ અંગે ચર્ચા થઈ છે. લાંગટાંગ વિસ્તારમાં થયેલી અગાઉની હિમ-પથ્થર આપત્તિ અંગે World Weather Attribution સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિકોએ પણ આબોહવા પરિવર્તન અને પર્વતીય ઢોળાવની અસ્થિરતા વચ્ચેના સંબંધનો અભ્યાસ કર્યો છે.
જોકે, કોઈ એક વરસાદી ઘટનાનું સંપૂર્ણ કારણ માત્ર હવામાન પરિવર્તન છે એવું સીધું કહેવું યોગ્ય નથી. સ્થાનિક ભૂગોળ, જમીનની સ્થિતિ, વરસાદની તીવ્રતા, હિમનદીઓ અને અન્ય કુદરતી પરિબળો પણ આપત્તિની ગંભીરતા નક્કી કરે છે.
હાલની સ્થિતિમાં સૌથી જરૂરી છે સતર્કતા
હાલની આગાહીનો અર્થ એ નથી કે આખું નેપાળ ફરી વિનાશક પૂરનો સામનો કરશે. હવામાન મોડેલો હજુ વરસાદની ચોક્કસ તીવ્રતા અને સ્થાન અંગે અલગ-અલગ સંકેતો આપી રહ્યા છે. પરંતુ જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
ખાસ કરીને નદીકાંઠે રહેતા લોકો, ભૂસ્ખલનપ્રવણ ઢોળાવવાળા વિસ્તારોના રહેવાસીઓ, પ્રવાસીઓ, ટ્રેકર્સ અને પર્વતારોહકોએ સ્થાનિક તંત્રની સૂચનાઓનું પાલન કરવું જરૂરી બની શકે છે.
નેપાળ હાલમાં એક આપત્તિમાંથી બહાર આવવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં ફરીથી ભારે વરસાદ આવે તો પહેલેથી નબળા બનેલા વિસ્તારો પર તેની અસર વધુ થઈ શકે છે. તેથી આગામી દિવસોમાં હવામાન વિભાગની નવી આગાહીઓ અને સ્થાનિક ચેતવણીઓ પર નજર રાખવી સૌથી મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
