પાકિસ્તાનમાં ફરી એકવાર તખ્તાપલટની તૈયારીઓ શરૂ? જુઓ વોર રૂમનું આંતરિક સત્ય
પાકિસ્તાનનો ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે ત્યાં લોકશાહી સરકારો કરતાં સૈન્ય (આર્મી) નું વર્ચસ્વ હંમેશાં વધુ રહ્યું છે. જ્યારે પણ દેશમાં આર્થિક કે રાજકીય અસ્થિરતા સર્જાય છે, ત્યારે પાકિસ્તાની સેના સત્તાનો દોર પોતાના હાથમાં લેવા માટે તત્પર થઈ જાય છે. તાજેતરમાં ફરી એકવાર એવી અફવાઓ અને અહેવાલો વેગ પકડી રહ્યા છે કે પાકિસ્તાનમાં પડદા પાછળ બીજા એક તખ્તાપલટ (Coup) ની યોજના ઘડાઈ રહી છે. સૈન્યના ‘વોર રૂમ’ માંથી બહાર આવી રહેલા સંકેતો દર્શાવે છે કે વર્તમાન શાહબાઝ શરીફ સરકાર અને આર્મી ચીફ વચ્ચેના સંબંધોમાં ભારે તણાવ ઊભો થયો છે.
પાકિસ્તાનમાં અત્યાર સુધીમાં અનેક વખત લશ્કરી શાસન આવી ચૂક્યું છે. જનરલ અયુબ ખાન, જનરલ ઝિયા-ઉલ-હક અને જનરલ પરવેઝ મુશર્રફ જેવા સૈન્ય વડાઓએ ચૂંટાયેલી સરકારોને ઉથલાવીને સત્તા હડપ કરી હતી. હવે વર્તમાન પરિસ્થિતિ પણ કંઈક આવા જ સંકેતો આપી રહી છે, જેના કારણે દક્ષિણ એશિયાના આ ક્ષેત્રમાં મોટો રાજકીય ગરમાવો આવી ગયો છે.
આર્થિક કંગાળી અને રાજકીય અસ્થિરતા: તખ્તાપલટનું મુખ્ય કારણ
પાકિસ્તાન હાલમાં પોતાના ઈતિહાસના સૌથી ખરાબ આર્થિક સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. મોંઘવારી આસમાને પહોંચી છે, વિદેશી મુદ્રા ભંડાર તળિયે બેસી ગયો છે અને દેશ ઈન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) તથા મિત્ર દેશો પાસે સતત લોન માટે ભીખ માંગી રહ્યો છે. નાગરિકોમાં સરકાર પ્રત્યે ભારે અસંતોષ છે અને લોકપ્રિયતાના મામલે શાહબાઝ શરીફ સરકાર સાવ પછાત સાબિત થઈ રહી છે.
બીજી તરફ, જેલવાસ ભોગવી રહેલા પૂર્વ વડાપ્રધાન ઈમરાન ખાનની લોકપ્રિયતા હજુ પણ જાળવાયેલી છે, જે વર્તમાન સરકાર અને સેના બંને માટે માથાનો દુખાવો બની ગઈ છે. જ્યારે પણ પાકિસ્તાનમાં આર્થિક અને સામાજિક સ્થિતિ વણસે છે, ત્યારે સેના પોતાના હસ્તક્ષેપને વાજબી ઠેરવવા માટે “દેશની સુરક્ષા અને સ્થિરતા” નું બહાનુ આગળ ધરે છે.
સેનાનો ‘વોર રૂમ’ અને સત્તાના નવા સમીકરણો
પાકિસ્તાન આર્મી હેડક્વાર્ટર (GHQ) નો ‘વોર રૂમ’ માત્ર યુદ્ધની રણનીતિઓ માટે જ નહીં, પરંતુ દેશની રાજનીતિ નક્કી કરવા માટે પણ જાણીતો છે. સુરક્ષા નિષ્ણાતોના મતે, આર્મી ચીફ અને ટોચના કમાન્ડરો વચ્ચે દેશના વર્તમાન સંકટમાંથી બહાર નીકળવા માટે વિવિધ વિકલ્પો પર વિચારણા થઈ રહી છે.
હાલમાં ત્રણ મુખ્ય પરિસ્થિતિઓ (Scenarios) ચર્ચાઈ રહી છે:
૧. પ્રત્યક્ષ લશ્કરી શાસન (Direct Military Rule): સેના બંધારણને સ્થગિત કરીને સીધેસીધી સત્તા પોતાના હાથમાં લઈ લે અને દેશમાં માર્શલ લો લાદી દે.
૨. ટેકનોક્રેટ સરકાર (Technocrat Government): વર્તમાન સંસદને ભંગ કરીને નિષ્ણાતો અને ટેકનોક્રેટ્સની એક વચગાળાની સરકાર બનાવવામાં આવે, જે સેનાના છત્રછાયા હેઠળ લાંબા સમય સુધી શાસન કરે.
૩. પડદા પાછળથી કંટ્રોલ (Hybrid Regime): વર્તમાન સરકારને હટાવીને પોતાના કઠપૂતળી સમાન નવા વડાપ્રધાનને ગાદી પર બેસાડવામાં આવે, જેથી લોકશાહીનો મુખવટો પણ જળવાઈ રહે અને સત્તા પણ સેના પાસે રહે.
ઈમરાન ખાન ફેક્ટર અને પીટીઆઈનો વિરોધ
પાકિસ્તાન તહરીક-એ-ઈન્સાફ (PTI) ના વડા ઈમરાન ખાન અને સેના વચ્ચેનો સંઘર્ષ હવે ખુલ્લો પડી ગયો છે. ઈમરાન ખાનના સમર્થકો સતત શેરીઓમાં ઉતરીને વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે. ૯ મે ના રોજ સૈન્ય મથકો પર થયેલા હુમલાઓ બાદ સેનાએ પીટીઆઈ પર ભારે કડક કાર્યવાહી કરી હતી, છતાં જનતામાં ઈમરાન ખાન પ્રત્યેની સહાનુભૂતિ ઓછી થઈ નથી.
જો સેના સીધો તખ્તાપલટ કરે છે, તો ઈમરાન ખાનના લાખો સમર્થકો શેરીઓમાં ઉતરી શકે છે, જેનાથી દેશમાં ગૃહયુદ્ધ (Civil War) જેવી સ્થિતિ સર્જાવાનો ભય છે. આ જ કારણે સેના અત્યારે સીધા તખ્તાપલટને બદલે કાનૂની અને રાજકીય રસ્તાઓ દ્વારા સરકારને બદલવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
ભારત અને વૈશ્વિક સમુદાય પર આની શું અસર પડશે?
પાકિસ્તાનમાં થતી કોઈપણ રાજકીય હલચલની સીધી અસર તેના પડોશી દેશ ભારત પર પડે છે.
સુરક્ષા અને સરહદી તણાવ: જો પાકિસ્તાન આર્મી સત્તા પર સીધો કબ્જો કરે છે, તો પોતાની દેશી નિષ્ફળતાઓથી જનતાનું ધ્યાન હટાવવા માટે સરહદ પર ઘૂસણખોરી અને આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ વધારી શકે છે. ભારતની સેના પણ સરહદ પર એલર્ટ મોડ પર આવી ગઈ છે.
વૈશ્વિક ચિંતા: પાકિસ્તાન એક અણુશસ્ત્ર ધરાવતો (Nuclear-armed) દેશ છે. તેથી ત્યાં અસ્થિરતા કે સૈન્ય તખ્તાપલટ થાય તો અમેરિકા, ચીન અને અન્ય વૈશ્વિક સત્તાઓ માટે ચિંતાનો વિષય બની જાય છે. ચીનનું કરોડો ડોલરનું CPEC પ્રોજેક્ટ રોકાણ પણ પાકિસ્તાનમાં અટવાયેલું છે, જેથી ચીન પણ સ્થિરતા ઈચ્છે છે.
પાકિસ્તાનનું ભવિષ્ય ધુંધળું
પાકિસ્તાનમાં આ અગાઉ પણ અનેકવાર લોકશાહીનું ગળું ઘોંટવામાં આવ્યું છે. વર્તમાન સંકેતો સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે શાહબાઝ શરીફ સરકારની સ્થિતિ અત્યંત નબળી છે અને સેના કોઈપણ ક્ષણે મોટો રાજકીય ફેરફાર કરી શકે છે. પાકિસ્તાનનો ‘વોર રૂમ’ સક્રિય થઈ ચૂક્યો છે અને આગામી દિવસોમાં પાકિસ્તાનની રાજનીતિમાં એક નવો વળાંક જોવા મળી શકે છે. શું પાકિસ્તાન ફરી એકવાર માર્શલ લો તરફ ધકેલાશે કે પછી કોઈ નવો રાજકીય રસ્તો નીકળશે, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર ટકેલી છે.
