શું મેથી દાણા ડાયાબિટીસનો કાયમી ઇલાજ છે?

ભારતીય રસોડામાં મસાલા તરીકે વપરાતા મેથીના દાણા સદીઓથી સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત ગુણકારી માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને બ્લડ શુગર કંટ્રોલ કરવા માટે લોકો મોટા પાયે મેથીનું સેવન કરતા હોય છે. પરંતુ શું આ નાના દાણા ખરેખર ડાયાબિટીસને સંપૂર્ણપણે મટાડી શકે છે? આ અંગે ચેન્નાઈ સ્થિત ‘ડૉ. મોહન ડાયાબિટીસ સ્પેશિયાલિટી સેન્ટર’ના ચેરમેન અને સિનિયર ડાયાબિટોલોજિસ્ટ ડૉ. વી. મોહને મેથીના ફાયદા, તેનું વૈજ્ઞાનિક પાસું અને સેવન કરતી વખતે રાખવી પડતી સાવચેતીઓ વિશે વિગતવાર માહિતી આપી છે.

ડૉ. મોહનના જણાવ્યા અનુસાર, ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે માત્ર દવાઓ પર આધાર રાખવો પૂરતો નથી. યોગ્ય આહાર, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ, તણાવ મુક્તિ અને સમયસર દવાઓ જ બ્લડ શુગરને યોગ્ય રીતે મેનેજ કરી શકે છે. આ આહાર નિયંત્રણમાં મેથી દાણા એક ઉત્તમ સહાયક ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

ડૉ. વી. મોહને સ્પષ્ટતા કરતાં જણાવ્યું હતું કે મેથી એ ડાયાબિટીસનો કાયમી ઇલાજ કે ચમત્કારી દવા નથી. તેને ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી એલોપેથિક કે અન્ય નિયમિત દવાઓના વિકલ્પ તરીકે જોઈ શકાય નહીં.

કેટલાક સંશોધનો ચોક્કસપણે દર્શાવે છે કે આહારમાં મેથીનો સમાવેશ કરવાથી બ્લડ શુગરનું પ્રમાણ ઘટવામાં મદદ મળે છે, પરંતુ દર્દીઓએ મેથીનું સેવન શરૂ કરતી વખતે પોતાની ચાલુ દવાઓ ક્યારેય બંધ કરવી જોઈએ નહીં. મેથી માત્ર એક પૂરક આહાર તરીકે બ્લડ શુગર કંટ્રોલ કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

મેથીના દાણા બ્લડ શુગર ઘટાડવા માટે બે મુખ્ય ઘટકો પર કામ કરે છે:

૧. ગેલેક્ટોમેનન (Galactomannan): આ એક પ્રકારનું દ્રાવ્ય ફાઇબર (Soluble Fiber) છે. જ્યારે દર્દી મેથીનું સેવન કરે છે, ત્યારે આ ફાઇબર પાચનતંત્રમાં જઈને એક ઘટ્ટ જેલ જેવી રચના બનાવે છે. આનાથી આંતરડામાં ખોરાકમાંથી કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને ગ્લુકોઝનું શોષણ ખૂબ ધીમું પડી જાય છે, જેના કારણે જમ્યા પછી બ્લડ શુગર અચાનક વધતું નથી.

૨. ૪-હાઇડ્રોક્સિ આઇસોલ્યુસિન (4-hydroxyisoleucine): આ એક ખાસ પ્રકારનું એમિનો એસિડ છે. તે સ્વાદુપિંડ (Pancreas) ને પ્રોત્સાહિત કરીને ઇન્સ્યુલિનના કુદરતી સ્ત્રાવને વધારે છે અને શરીરમાં ઇન્સ્યુલિનની સંવેદનશીલતા સુધારે છે.

મેથીનો સાચો અને મહત્તમ લાભ મેળવવા માટે તેનું યોગ્ય માત્રામાં સેવન કરવું જરૂરી છે. રોજિંદા જીવનમાં ૧ નાની ચમચી એટલે કે આશરે ૫ થી ૧૦ ગ્રામ મેથીના દાણાને રાત્રે એક ગ્લાસ પાણીમાં પલાળી રાખવા જોઈએ. સવારે નરણા કોઠે આ પાણી પીવું અને પલાળેલા દાણા બરાબર ચાવીને ખાઈ જવાથી પાચન સુધરે છે અને શુગર નિયંત્રણમાં રહે છે.

કોઈપણ વસ્તુનો અતિરેક નુકસાનકારક સાબિત થાય છે. જો મેથીનું વધુ પડતું સેવન કરવામાં આવે તો પેટમાં અસ્વસ્થતા, ગેસ, ઝાડા અને પેટ ફૂલવા જેવી પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

આ ઉપરાંત, જે દર્દીઓ હાઇ ડોઝની દવાઓ અથવા ઇન્સ્યુલિન પર નિર્ભર છે તેમણે મેથીનું અતિશય સેવન ટાળવું જોઈએ, નહીંતર બ્લડ શુગર લેવલ ખૂબ નીચું જતું રહેવાનું (Hypoglycemia) જોખમ રહે છે. મેથીની તાકીદ ગરમ હોવાથી ગર્ભવતી મહિલાઓએ પણ ડૉક્ટરની સલાહ લીધા વિના વધુ માત્રામાં મેથી ન ખાવી જોઈએ.

ડૉ. મોહન જણાવે છે કે ડાયાબિટીસને સંપૂર્ણપણે કંટ્રોલમાં રાખવા માટે માત્ર મેથી ખાવાથી કામ નહીં ચાલે. તેની સાથે દરરોજ ઓછામાં ઓછું ૩૦ મિનિટ ચાલીને શારીરિક શ્રમ કરવો, ખોરાકમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનું પ્રમાણ ઘટાડવું અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત દવાઓ લેવી ખૂબ જ અનિવાર્ય છે.