મૃત્યુ પછી કેટલા દિવસમાં કરી દેવું જોઈએ અસ્થિ વિસર્જન?
જ્યારે કોઈ પરિવારમાં કોઈ સ્વજનનું અવસાન થાય છે, ત્યારે આખો પરિવાર ઊંડા શોકમાં ડૂબી જાય છે. આ દરમિયાન સનાતન ધર્મમાં અંતિમ સંસ્કાર સાથે જોડાયેલી ઘણી મહત્વપૂર્ણ વિધિઓ અને સંસ્કારોનું પાલન કરવામાં આવે છે. મૃત શરીરને સ્નાન કરાવવા અને નવા વસ્ત્રો પહેરાવવાથી લઈને શ્મશાન ઘાટ લઈ જઈને મુખાગ્નિ આપવા સુધીની દરેક પ્રક્રિયાનું એક ખાસ ધાર્મિક મહત્વ હોય છે.
પરંતુ દાહ સંસ્કારની સાથે જ બધી પ્રક્રિયાઓ સમાપ્ત નથી થઈ જતી. ચિતાની આગ શાંત થયા પછી અસ્થિઓને એકત્રિત કરવામાં આવે છે અને તેને યોગ્ય સમયે પવિત્ર નદીમાં પ્રવાહિત કરવી અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે. ગરુડ પુરાણમાં અસ્થિ સંચય અને વિસર્જન સાથે જોડાયેલા કેટલાક કડક નિયમો જણાવવામાં આવ્યા છે, જેનું પાલન કરવું મૃત આત્માની શાંતિ માટે આવશ્યક માનવામાં આવ્યું છે.
મૃતકની અસ્થિઓ શું હોય છે અને ક્યારે એકત્ર કરવામાં આવે છે?
સ્કંદ પુરાણ અને ગરુડ પુરાણ અનુસાર, મૃત્યુની તુરંત પછી આત્મા શરીરને સંપૂર્ણપણે છોડતી નથી, પરંતુ તે ‘અતિવાહિક સૂક્ષ્મ શરીર’નું રૂપ ધારણ કરી લે છે. મૃતકની આત્મા લગભગ 13 દિવસ સુધી પોતાના પરિવારના સભ્યોની આસપાસ જ રહે છે, જેના પછી તેરમીનો સંસ્કાર કરવામાં આવે છે અને આત્માને અંતિમ વિદાય કે મુક્તિ મળે છે.
જ્યારે, દાહ સંસ્કારના બીજા દિવસે કે થોડા સમય પછી ચિતાની આગ સંપૂર્ણપણે શાંત થઈ જાય છે. ત્યારબાદ જે અવશેષો બચે છે, તેમને રાખ અને અસ્થિઓ તરીકે એક તાંબા કે માટીના વાસણમાં એકત્રિત કરવામાં આવે છે. ગરુડ પુરાણ અનુસાર, મૃત્યુના 1 થી 3 દિવસની અંદર અસ્થિઓ એકઠી કરી લેવી જોઈએ.
અસ્થિઓ એકત્રિત કરવાની સાચી રીત
અસ્થિ સંચયની પ્રક્રિયાને પણ એક ધાર્મિક વિધિ માનવામાં આવી છે. આ દરમિયાન પરિવારના મુખ્ય સભ્યો શ્મશાન ઘાટ જાય છે. રાખ અને અસ્થિઓના મોટા ટુકડાઓને નવા માટીના વાસણ કે કેટલીક પરંપરાઓમાં વાંસની લાકડીઓની સહાયતાથી એકત્ર કરવામાં આવે છે. અસ્થિઓ ઉઠાવતા પહેલા રાખ પર દૂધ અને જળ છાંટવામાં આવે છે જેથી આગ સંપૂર્ણપણે શાંત થઈ જાય. આ પ્રક્રિયા આત્માની શુદ્ધિ અને અંતિમ વિદાયનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
અસ્થિઓને ઘરમાં કેટલા દિવસ સુધી રાખી શકાય અને ક્યારે વિસર્જન કરવું?
સૌથી મોટો સવાલ એ હોય છે કે આ અસ્થિઓને ઘરમાં કેટલા દિવસો સુધી સુરક્ષિત રાખી શકાય છે. ગરુડ પુરાણ અનુસાર:
સમય મર્યાદા: મૃતકની અસ્થિઓને અંતિમ સંસ્કારના 3 દિવસથી લઈને 13મા દિવસ (તેરમી) ની વચ્ચે ગમે ત્યારે વિસર્જન માટે લઈ જઈ શકાય છે.
ઘરમાં રાખવાના નિયમો: જો કોઈ કારણસર તુરંત વિસર્જન કરવું સંભવ ન હોય, તો અસ્થિઓના કળશને ઘરના કોઈ પવિત્ર અને શાંત સ્થાન પર એક સાફ કપડા પર રાખવામાં આવે છે. જો કે, તેમને લાંબા સમય સુધી (તેર દિવસથી વધારે) ઘરમાં રાખવી યોગ્ય માનવામાં આવતી નથી. તેરમી કે તેનાથી પહેલા જ તેમને પવિત્ર નદીમાં પ્રવાહિત કરી દેવી જોઈએ.
ગંગા વિસર્જનનું મહત્વ: જો અસ્થિઓને મોક્ષદાયિની ગંગા નદીમાં પ્રવાહિત કરવામાં આવે, તો તેને સૌથી ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે અસ્થિ વિસર્જન પછી મૃતકનો મોહ અને તેના પરિવાર પ્રત્યેનો લગાવ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ જાય છે અને આત્મા પોતાની આગળની ગતિ માટે પ્રસ્થાન કરે છે.
શાસ્ત્રો અને ગરુડ પુરાણમાં જણાવેલા આ નિયમો માત્ર ધાર્મિક કર્મકાંડ નથી, પરંતુ આ મૃત આત્માની શાંતિ અને પરિવારના માનસિક સંબળ સાથે જોડાયેલા હોય છે. એટલા માટે, નિર્ધારિત સમય મર્યાદાની અંદર જ પૂરા વિધિ-વિધાન સાથે અસ્થિઓનું વિસર્જન કરી દેવું જોઈએ.
