યુપી ચૂંટણી પહેલા ભાજપનું મોટું કાર્ડ: નારાજ ઉચ્ચ જાતિના મતદારોને મનાવવા માટે ખેલાયા બે મહત્વપૂર્ણ દાવ
ઉત્તર પ્રદેશ સહિત દેશના પાંચ મહત્વના રાજ્યોમાં યોજાનારી વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પહેલા રાજકીય સરગમ તેજ બની ગઈ છે. ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) પોતાના સૌથી મજબૂત અને પરંપરાગત મતદાર આધાર ગણાતા ઉચ્ચ જાતિ (સવર્ણ) સમુદાયને પોતાની સાથે અકબંધ રાખવા માટે કમર કસી રહી છે. તાજેતરના દિવસોમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લેવાયેલા બે મોટા અને મહત્વના નિર્ણયો સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભાજપ સવર્ણ મતદારોની નારાજગી કોઈ પણ કિંમતે પરવડી શકે તેમ નથી.
આ બે નિર્ણયોમાં પહેલો નિર્ણય જાતિગત વસ્તી ગણતરી (Caste Census) માં પેટા-જાતિઓનું અલગ વર્ગીકરણ ન કરવાનો છે, અને બીજો નિર્ણય યુજીસી (UGC) ની વિવાદાસ્પદ સમાનતા નીતિ (Equity Regulations) ની પુનઃસમીક્ષા કરવાનો છે. આ બંને નિર્ણયો પાછળ ભાજપની શું વ્યૂહરચના છે અને યુપીના રાજકારણમાં સવર્ણ મતદારો કેમ આટલા નિર્ણાયક છે, ચાલો સમજીએ.
૧. કેન્દ્રના બે નિર્ણયો પાછળની ગણતરી
પેટા-જાતિઓની અલગ ગણતરી ટાળવી: કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરમાં બહાર પાડેલા વસ્તી ગણતરીના મુસદ્દામાં જાતિઓની ગણતરી વખતે પેટા-જાતિઓને અલગથી ન નોંધવાનો નિર્ણય લીધો છે. રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, ૨૦૧૨ના સામાજિક-આર્થિક સર્વેમાં અંદાજે ૪૭ લાખ જેટલી જાતિઓ સામે આવી હતી, જેનાથી વસ્તી વિષયક વિભાજન વધ્યું હતું. ભાજપે સવર્ણ સમુદાયમાં આંતરિક વિભાજન રોકવા અને તેમની વચ્ચે રાજકીય એકતા જાળવી રાખવા માટે આ અભિગમ અપનાવ્યો છે.
UGC ની સમાનતા નીતિ પર પુનર્વિચાર: યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) ની નવી સમાનતા નીતિ સામે સવર્ણ સમુદાય અને ખાસ કરીને ‘સામાન્ય’ શ્રેણીના વિદ્યાર્થીઓમાં ભારે અસંતોષ હતો. આ નિયમોના કારણે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ માટે તકો સીમિત થવાની આશંકા હતી. કેન્દ્ર સરકારે સર્વોચ્ચ અદાલતમાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ નીતિ હાલ સમીક્ષા હેઠળ છે. સરકારના આ પગલાને સવર્ણોની ચિંતાઓ દૂર કરવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે.
૨. ઉત્તર પ્રદેશમાં સવર્ણ મતદારોનું સમીકરણ
ઉત્તર પ્રદેશની કુલ વસ્તીમાં ઉચ્ચ જાતિઓ અથવા ‘સામાન્ય વર્ગ’ નો હિસ્સો આશરે ૧૫ થી ૧૯ ટકા જેટલો છે.
બ્રાહ્મણ: ૯ થી ૧૦ ટકા
રાજપૂત (ઠાકુર): લગભગ ૫ ટકા
ભૂમિહાર: લગભગ ૨ ટકા
વૈશ્ય (વાણિયા): લગભગ ૨ ટકા
કાયસ્થ અને અન્ય: બાકીનો હિસ્સો
યુપીની ૮૦ લોકસભા બેઠકો અને ૪૦૩ વિધાનસભા બેઠકો પર સવર્ણ મતદારો હંમેશાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. સીએસડીએસ-લોકનીતિ (CSDS-Lokniti) ના આંકડા મુજબ, ૨૦૨૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં યુપીના આશરે ૭૯ ટકા સવર્ણ મતદારોએ એનડીએ (NDA) ને વોટ આપ્યો હતો. ભાજપે જીતેલી ૩૩ બેઠકોમાંથી લગભગ ૧૭ સાંસદો (૫૦%) ઉચ્ચ જાતિમાંથી આવે છે. આ જ દર્શાવે છે કે ભાજપ માટે આ મતબેંક કેટલી મહત્વપૂર્ણ છે.
૩. ઈતિહાસ શું કહે છે? સવર્ણ મતદારોની બદલાતી ચાલ
સવર્ણોને પરંપરાગત રીતે ભાજપની કોર વોટબેંક માનવામાં આવે છે, પરંતુ યુપીના ઈતિહાસે સાબિત કર્યું છે કે જ્યારે પણ સવર્ણ મતદારો ભાજપથી નારાજ થઈને અન્ય પક્ષો તરફ વળ્યા છે, ત્યારે ભાજપને સત્તા ગુમાવવી પડી છે:
૨૦૦૭ ની વિધાનસભા ચૂંટણી: માયાવતીએ ‘સોશિયલ એન્જિનિયરિંગ’ અપનાવી દલિતો અને બ્રાહ્મણોનું ગઠબંધન બનાવ્યું, જેના કારણે બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP) ને પૂર્ણ બહુમતી મળી.
૨૦૧૨ ની વિધાનસભા ચૂંટણી: સવર્ણ મતદારોનો એક મોટો વર્ગ સમાજવાદી પાર્ટી (SP) તરફ વળ્યો. સર્વે મુજબ, ૧૯% બ્રાહ્મણ અને ૬% વધારાના રાજપૂત મતદારોએ SP ને મત આપ્યો, જેના પરિણામે અખિલેશ યાદવના નેતૃત્વમાં SP ને ૨૨૪ બેઠકો મળી.
૨૦૧૪, ૨૦૧૭ અને ૨૦૨૨: ૨૦૧૪ના ‘મોદી વાવાઝોડા’ પછી સવર્ણ મતદારો ફરીથી એકજૂથ થઈને ભાજપ તરફ પાછા ફર્યા, જેનાથી ૨૦૧૭ અને ૨૦૨૨ માં ભાજપે યુપીમાં પ્રચંડ બહુમતી સાથે સરકાર બનાવી.
૪. યુપીમાં સતત ત્રીજી વાર સરકાર બનાવવાનો લક્ષ્યાંક
ઉત્તર પ્રદેશ દેશનું સૌથી મોટું રાજ્ય છે અને દિલ્હીનો રસ્તો લખનૌ થઈને જ જાય છે. ભાજપ માટે યુપીમાં સતત ત્રીજી વાર સત્તામાં આવવું રાષ્ટ્રીય રાજકારણની દ્રષ્ટિએ અત્યંત જરૂરી છે. જો સવર્ણ મતદારોમાં થોડી પણ નારાજગી કે અસંતોષ ઊભો થાય, તો વિપક્ષી ગઠબંધન તેનો લાભ ઉઠાવી શકે છે.
આથી જ, ચૂંટણી આચારસંહિતા લાગુ થાય તે પહેલાં ભાજપે સવર્ણોના અસંતોષને શાંત કરવા માટે આ બે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો દ્વારા પોતાની વ્યૂહરચના સ્પષ્ટ કરી દીધી છે. ભાજપનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે તે પોતાના પરંપરાગત વોટબેંકની ચિંતાઓને ગંભીરતાથી લે છે.
