બાંગ્લાદેશનો નવો વિદેશ નીતિનો પવન: શું સાઉદી-પાક-તુર્કીના ‘ઈસ્લામિક NATO’માં જોડાશે ઢાકા? ભારત માટે ચિંતાના વાદળો
દક્ષિણ એશિયાના રાજકીય અને ભૌગોલિક ચિત્રમાં એક બહુ મોટો અને ચિંતાજનક ફેરફાર આકાર લઈ રહ્યો છે. બાંગ્લાદેશમાં સત્તા પરિવર્તન અને નવી સરકારના આગમન બાદ દેશની વિદેશ નીતિમાં મોટું પરિવર્તન જોવા મળી રહ્યું છે. ઢાકા હવે સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી સાથે મળીને એક નવું પ્રાદેશિક આર્થિક અથવા સંરક્ષણ માળખું (Defense Framework) રચવાની દિશામાં ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહ્યું છે. જો બાંગ્લાદેશ આ જૂથમાં જોડાશે, તો તે માત્ર દક્ષિણ એશિયાના શક્તિ સંતુલનને જ બદલી નહીં નાખે, પરંતુ ભારતના સરહદી સુરક્ષા ક્ષેત્રે પણ અનેક નવી ચિંતાઓ ઊભી કરશે.
‘બાંગ્લાદેશ ફર્સ્ટ’ નીતિ અને મક્કા પેક્ટ પ્રત્યે સકારાત્મક વલણ
બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહેમાનના વિદેશ બાબતોના સલાહકાર હુમાયું કબીરે સત્તાવાર સમાચાર એજન્સી બાંગ્લાદેશ સંગબાદ સંસ્થા (BSS) સાથેની વાતચીતમાં આ અંગે સંકેત આપ્યા છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે નવી સરકાર ‘બાંગ્લાદેશ ફર્સ્ટ’ (Bangladesh First) નીતિ પર કામ કરી રહી છે, જ્યાં દેશના રાષ્ટ્રીય હિતો જ વિદેશ નીતિના મુખ્ય કેન્દ્રમાં રહેશે.
કબીરે જણાવ્યું હતું કે, બાંગ્લાદેશ વૈશ્વિક સ્તરે એક સંતુલિત અને સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ અપનાવી રહ્યું છે. સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી જેવા દેશો સાથેના આર્થિક કે સંરક્ષણ માળખામાં જોડાવા અંગે ઢાકા અત્યંત સકારાત્મક અને ખુલ્લા મનથી વિચારી રહ્યું છે. બદલાતા વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને વેપારની પરિસ્થિતિમાં બાંગ્લાદેશ પોતાના આર્થિક અને સુરક્ષાત્મક ફાયદાઓને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે.
શું છે આ મક્કા કરાર અને ‘ઈસ્લામિક NATO’નો ખ્યાલ?
આ સગવડભર્યા નવા ગઠબંધનની પૃષ્ઠભૂમિ આ મહિનાની શરૂઆતમાં રચાઈ હતી. સાઉદી અરેબિયાના રિયાધ અને મક્કા ખાતે સાઉદી ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન, તુર્કીના પ્રમુખ રેસેપ તૈયપ એર્દોગન અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફ વચ્ચે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર (Joint Defense Agreement) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.
આ કરારમાં સામૂહિક સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવાની અને પ્રદેશમાં શાંતિ તેમજ સ્થિરતા જાળવવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ, આ કરાર હેઠળ જો આ ત્રણેય દેશોમાંથી કોઈપણ એક પર સશસ્ત્ર હુમલો થશે, તો તેને ત્રણેય દેશો પરનો હુમલો ગણવામાં આવશે. આ જ સામૂહિક સુરક્ષાના સિદ્ધાંતને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય વિશ્લેષકો આ કરારને ‘ઈસ્લામિક નેટો’ (Islamic NATO) તરીકે ઓળખાવી રહ્યા છે.
દરિયાઈ સુરક્ષા અને ક્ષેત્રીય સહયોગનું વિસ્તરણ
આ કરાર માત્ર જમીની સંરક્ષણ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ દરિયાઈ સુરક્ષા ક્ષેત્રે પણ મોટો સહયોગ સાધવાનો પ્રયાસ છે. પાકિસ્તાન અને તુર્કી પહેલાથી જ દરિયાઈ સંરક્ષણ અને યુદ્ધ જહાજોના નિર્માણ અંગે સહયોગ કરી રહ્યા છે, જ્યારે સાઉદી અરેબિયાએ ક્ષેત્રીય શિપિંગ અને એનર્જી રૂટ (ઊર્જા માર્ગો) ની સુરક્ષા માટેની પોતાની યોજનાઓની જાહેરાત કરી છે.
જો બાંગ્લાદેશ આ જૂથમાં જોડાય છે, તો આ ગઠબંધનનો પ્રભાવ અરબી સમુદ્રથી વધીને હિંદ મહાસાગર અને બંગાળની ખાડી સુધી વિસ્તરી જશે. આનાથી દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં માત્ર લશ્કરી જ નહીં, પરંતુ વ્યાપારિક અને વ્યૂહાત્મક પ્રભાવ પણ ખૂબ વધી જશે.
ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો અને નવી દિલ્હીની વધતી ચિંતાઓ
આ નવો રાજકીય વળાંક નવી દિલ્હી માટે ચોક્કસપણે ચિંતાનો વિષય છે. તાજેતરના સમયમાં ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં થોડી ખટાશ અને તણાવ જોવા મળ્યો છે, જોકે બંને દેશો આ સંબંધોને ફરી પાટા પર લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
પરંતુ જો બાંગ્લાદેશ પાકિસ્તાન અને તુર્કી જેવા દેશોની નજીક જાય છે, તો ભારતના પડોશમાં સુરક્ષાનું એક નવું સંકટ ઊભું થઈ શકે છે:
૧. પાકિસ્તાની નેટવર્કનો પુનર્જન્મ: ભૂતકાળમાં પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર સંસ્થાઓએ બાંગ્લાદેશની ધરતીનો ઉપયોગ ભારત વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ માટે કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ભારત હંમેશા આ બાબતે અત્યંત સંવેદનશીલ રહ્યું છે.
૨. પૂર્વીય સરહદ પર અસ્થિરતા: ભારત અત્યાર સુધી પૂર્વીય સરહદ (બાંગ્લાદેશ) તરફથી પ્રમાણમાં નિશ્ચિંત હતું. પરંતુ પાકિસ્તાન અને તુર્કીની લશ્કરી હાજરી કે પ્રભાવ બાંગ્લાદેશમાં વધવાથી ભારતે પૂર્વીય સરહદે પણ વધારાની સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરવી પડી શકે છે.
૩. તુર્કીનો વિરોધી સૂર: તુર્કી અવારનવાર આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ભારત વિરોધી અને કાશ્મીર મુદ્દે પાકિસ્તાન સમર્થિત વલણ અપનાવતું આવ્યું છે. બાંગ્લાદેશનું તુર્કી સાથે ઘનિષ્ઠ બનવું એ પણ ભારતીય કૂટનીતિ માટે એક પડકાર છે.
પાકિસ્તાન સાથે મજબૂત થતા દ્વિપક્ષીય સંબંધો
બાંગ્લાદેશમાં સત્તા પરિવર્તન બાદ માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય ગઠબંધન જ નહીં, પરંતુ પાકિસ્તાન સાથેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો પણ ઝડપથી સુધરી રહ્યા છે. હુમાયું કબીરે જણાવ્યું હતું કે બાંગ્લાદેશ વેપાર, આર્થિક સહયોગ અને લોકો વચ્ચેના સંપર્ક (People-to-People Connectivity) દ્વારા પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, સાઉદી ક્રાઉન પ્રિન્સના ખાસ આમંત્રણ પર બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાન તારિક રહેમાન ઉનાળા પછી તરત જ રિયાધની મુલાકાતે જવાના છે, જ્યાં આ ગઠબંધનમાં બાંગ્લાદેશના જોડાણ અંગે આખરી નિર્ણય લેવાય તેવી પૂરી શક્યતા છે.
બાંગ્લાદેશનું આ પગલું દક્ષિણ એશિયાઈ પ્રાદેશિક રાજકારણમાં એક નવો યુગ શરૂ કરી શકે છે. અત્યાર સુધી બાંગ્લાદેશ ભારતના એક મજબૂત આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર તરીકે ઉભરી રહ્યું હતું. પરંતુ ‘ઈસ્લામિક નેટો’ તરફ તેનું વધતું ઝુકાવ દર્શાવે છે કે ઢાકા હવે દક્ષિણ એશિયાથી બહાર નીકળીને મધ્ય પૂર્વ અને મુસ્લિમ દેશોના એક શક્તિશાળી જૂથનો ભાગ બનવા માંગે છે.
ભારત માટે આ સ્થિતિ પોતાની ‘પડોશ પ્રથમ’ (Neighborhood First) નીતિની સમીક્ષા કરવાનો અને બાંગ્લાદેશ સાથેના સંબંધોમાં વધતી અંતરને ઘટાડવા માટે નવા કૂટનીતિક રસ્તાઓ શોધવાનો સંકેત આપે છે. જો બાંગ્લાદેશ આ ચોકડીમાં સંપૂર્ણપણે સામેલ થઈ જશે, તો ભારતે પોતાની પૂર્વીય સરહદ અને હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રે પોતાની સુરક્ષા રણનીતિને ફરીથી આકાર આપવો પડશે.
