ગોળ અને દેશી ખાંડને ‘દવા’ સમજીને ખાવાની ભૂલ ન કરતા! વાંચી લો આહાર નિષ્ણાતોનો આ મોટો ખુલાસો
ચોમાસાની ઋતુ શરૂ થતાં જ આપણા ખાવા-પીવાની આદતોમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળે છે. ઠંડા પીણાંની જગ્યાએ ગરમ ચા-ઉકાળા લેવાનું મન થાય છે અને રસોડામાં દાદી-નાનીના જમાનાના દેશી નુસખાઓ પાછા ફરવા લાગે છે. આ દિવસોમાં સફેદ ખાંડને બદલે ગોળ (Jaggery) અથવા દેશી ખાંડ (Desi Khand) વાપરવાનો ક્રેઝ ખૂબ વધી જાય છે. ઘણા લોકો એવું માને છે કે સફેદ ખાંડ કરતાં ગોળ કે દેશી ખાંડ ખાવી સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ છે અને તે રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) વધારે છે.
પરંતુ શું ખરેખર ગોળ ખાંડ કરતાં વધુ હેલ્ધી છે? કે પછી આ માત્ર એક ગેરસમજ છે? ચોમાસાની આ સિઝનમાં તમારી ખાંડની બરણી બદલતા પહેલાં ન્યુટ્રિશનિસ્ટ્સનું આ અંગે શું કહેવું છે તે જાણવું ખૂબ જ જરૂરી છે.
શું ગોળ ખરેખર ખાંડ કરતાં વધુ ઉત્તમ છે?
ગોળને સફેદ ખાંડનો એક હેલ્ધી વિકલ્પ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેને પ્રોસેસ (Refine) ઓછો કરવામાં આવે છે અને તેમાં શેરડીના રસમાં રહેલા ગોળના મૂળ તત્વો (Molasses) જળવાઈ રહે છે.
સફેદ ખાંડમાં માત્ર કેલરી જ હોય છે અને પોષક તત્વો શૂન્ય હોય છે, જ્યારે ગોળમાં આયર્ન (Iron), પોટેશિયમ અને કેલ્શિયમ જેવા ખનિજો (Minerals) થોડા પ્રમાણમાં સચવાઈ રહે છે. પરંતુ શું આ નાનકડો તફાવત ગોળને હેલ્થ ફૂડ બનાવી દે છે?
ન્યુટ્રિશનિસ્ટ અરૂષી અગ્રવાલના જણાવ્યા મુજબ, ગોળમાં ભલે થોડા મિનરલ્સ હોય, પરંતુ આખરે તો તે ‘સિમ્પલ સુગર’ (Simple Sugar) નો જ એક સ્ત્રોત છે. તેમાં રહેલા પોષક તત્વોનું પ્રમાણ એટલું ઓછું હોય છે કે તેને અમર્યાદિત પ્રમાણમાં ખાવાની છૂટ આપી શકાય નહીં. ગોળ અને દેશી ખાંડ આપણી પરંપરાગત વાનગીઓનો ભાગ છે, પરંતુ તેને ‘ચોમાસાની દવા’ કે રોગ સામે રક્ષણ આપતો ‘સુપરફૂડ’ માનવો એ ભૂલ ભરેલું છે.
દેશી ખાંડ (Desi Khand) કેટલી હેલ્ધી?
ગોળની જેમ જ આજકાલ ‘દેશી ખાંડ’ ને પણ રિફાઈન્ડ ખાંડના કુદરતી વિકલ્પ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. દેશી ખાંડ પણ ઓછી પ્રોસેસ કરેલી હોવાથી તેમાં પણ કુદરતી મિનરલ્સ સચવાઈ રહે છે. તેનો સ્વાદ હળવો હોવાથી તે ચા, ખીર કે ઘરની વાનગીઓમાં સરળતાથી ભળી જાય છે.
પરંતુ જો આપણે પોષણની દ્રષ્ટિએ જોઈએ, તો રિફાઈન્ડ ખાંડ અને દેશી ખાંડ વચ્ચેનો તફાવત બહુ મોટો નથી. શરીર માટે દેશી ખાંડ પણ એક પ્રકારની ખાંડ જ છે અને જ્યારે તે શરીરમાં જાય છે ત્યારે તેની અસર સફેદ ખાંડ જેવી જ થાય છે. તેથી, માત્ર ‘દેશી’ શબ્દ જોઈને તેને હેલ્ધી માની વધુ પડતી ખાઈ લેવી હિતાવહ નથી.
ચોમાસામાં ગોળ અને દેશી ખાંડનો વપરાશ કેમ વધે છે?
અહીં આપણા આયુર્વેદ અને પરંપરાગત આહારવિજ્ઞાનનો રોલ આવે છે. આયુર્વેદમાં ગોળની તાસીરને ‘ઉષ્ણ’ (ગરમ) માનવામાં આવી છે. ચોમાસાના ભેજવાળા અને ઠંડા વાતાવરણમાં જ્યારે પાચનશક્તિ ધીમી પડી જાય છે, ત્યારે ગરમ તાસીર ધરાવતી વસ્તુઓ શરીર માટે ગુણકારી માનવામાં આવે છે.
આ જ કારણ છે કે વર્ષોથી આપણા ઘરોમાં ચોમાસા દરમિયાન આદુ-તુલસીના ઉકાળામાં, ગરમ પીણાંમાં કે જમ્યા પછી ગોળ ખાવાની પરંપરા રહી છે. તે વાનગીઓને એક અનોખો સ્વાદ અને ગરમાવો આપે છે. પરંતુ પરંપરાગત વપરાશ અને આધુનિક ન્યુટ્રિશન સાયન્સ વચ્ચે તફાવત છે. કોઈ વસ્તુ પરંપરાગત રીતે ખાવામાં આવતી હોય તેનો અર્થ એ નથી કે તે વૈજ્ઞાનિક રીતે ચોમાસાના ચેપ કે વાયરલ ઈન્ફેક્શનને રોકે જ છે.
શું ગોળ ખાવાથી ઈમ્યુનિટી વધે છે?
ચોમાસામાં શરદી, ઉધરસ અને ઈન્ફેક્શન સામાન્ય બાબત છે. આવા સમયે ગોળ ખાવાથી ઈમ્યુનિટી વધે છે તેવો દાવો અવારનવાર કરવામાં આવે છે. પરંતુ વિજ્ઞાન અનુસાર, માત્ર ગોળ કે દેશી ખાંડ ખાવાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં કોઈ ચમત્કારીક વધારો થતો નથી.
ન્યુટ્રિશનિસ્ટ્સ સ્પષ્ટ કરે છે કે ગોળ કોઈ રોગપ્રતિકારક દવા નથી. તમે તેને તમારા ખોરાકમાં સ્વાદ માટે ઉમેરી શકો છો, પરંતુ તેને બીમારીઓથી બચવાની ઔષધિ માનીને વધુ પડતો વપરાશ કરવો ખોટો છે.
પ્રમાણ (Portion Size) જ સૌથી મહત્વનું છે
તમે સફેદ ખાંડ વાપરો, ગોળ વાપરો કે દેશી ખાંડ – આ ત્રણેયમાંથી શરીરને કેલરી જ મળે છે. જો તમે વજન ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હોવ, અથવા તમને ડાયાબિટીસ કે ઈન્સ્યુલિન રેસિસ્ટન્સની સમસ્યા હોય, તો ગોળ પણ ખાંડ જેટલું જ નુકસાન કરી શકે છે.
ગોળ કે ખાંડ બદલવાથી તેમાં રહેલી કેલરી અને સુગર ગાયબ થઈ જતી નથી:
૧ ચમચી ગોળ સાથેની ચા પણ આખરે મીઠી ચા જ છે.
દેશી ખાંડમાંથી બનાવેલી મિઠાઈ પણ મિઠાઈ જ રહે છે.
તંદુરસ્ત વ્યક્તિ માટે દિવસ દરમિયાન મર્યાદિત માત્રામાં ગોળ કે દેશી ખાંડનો ઉપયોગ યોગ્ય છે, પરંતુ તેને ‘હેલ્ધી’ માનીને અનલિમિટેડ ખાવું જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
ચોમાસામાં સ્વાસ્થ્ય જાળવવા શું કરવું?
જો તમે આ ચોમાસામાં ખરેખર સ્વસ્થ રહેવા માંગતા હોવ, તો માત્ર ખાંડને બદલે ગોળ વાપરવા પર ધ્યાન આપવાને બદલે તમારી સમગ્ર જીવનશૈલી અને આહાર પર ધ્યાન આપો:
તાજો ખોરાક: ચોમાસામાં વાસી ખોરાક ખાવાનું ટાળો અને તાજો બનાવેલો ગરમ ખોરાક જ લો.
પ્રોટીન અને શાકભાજી: આહારમાં પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રોટીન, સિઝનલ શાકભાજી અને ફળોનો સમાવેશ કરો.
ઉકાળેલું પાણી: ચોમાસામાં પાણીજન્ય રોગો વધુ થાય છે, તેથી ચોખ્ખું અને ઉકાળેલું પાણી જ પીવો.
સ્વચ્છતા: ખોરાકની સ્વચ્છતા (Food Hygiene) પર ખાસ ધ્યાન આપો.
આખરી તારણ: ગોળ કોઈ ‘જાદુઈ ખાંડ’ નથી
શું ગોળ ખાંડ કરતાં વધુ હેલ્ધી છે? જવાબ છે: ‘ના, એ રીતે નહીં જે રીતે માર્કેટિંગ કરવામાં આવે છે.’ ગોળ અને દેશી ખાંડ ઓછા પ્રોસેસ થયેલા હોવાથી તેમાં મામૂલી પ્રમાણમાં મિનરલ્સ જરૂર હોય છે, પણ અંતે તો તે ખાંડ જ છે.
તેથી આ ચોમાસામાં તમારા રસોડામાંથી ગોળ કે દેશી ખાંડને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવાની જરૂર નથી, પરંતુ તેને ‘ઈમ્યુનિટી બૂસ્ટર’ કે ‘દવા’ સમજીને વધુ પડતું ખાવાની ભૂલ પણ ન કરો. સ્વાદ મુજબ યોગ્ય અને મર્યાદિત પ્રમાણમાં જ તેનો ઉપયોગ કરો.
