40+ લોકો માટે ખાસ: હૃદયની ફિટનેસ ચેક કરવાની 3 રીતો
હૃદય કેટલું તંદુરસ્ત છે તે જાણવા માટે આપણે સામાન્ય રીતે મોટા ટેસ્ટ, બ્લડ રિપોર્ટ કે તબીબી સાધનો પર નિર્ભર રહીએ છીએ. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે માત્ર એક મિનિટમાં તમારા હૃદયની કાર્યક્ષમતા અને ફિટનેસ ચકાસી શકાય છે? નવી દિલ્હીની જાણીતી હોસ્પિટલના કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. નવીન ભામરીના જણાવ્યા મુજબ, કેટલાક સરળ શારીરિક પરીક્ષણો દ્વારા આપણે ઘરે બેઠા જ જાણી શકીએ છીએ કે આપણું દિલ કેટલું મજબૂત છે.
હૃદયની ક્ષમતા, સ્નાયુઓની તાકાત અને કસરત પછી હૃદયના ધબકારા કેટલી ઝડપથી સામાન્ય થાય છે તે જાણવા માટે ડૉક્ટરે 3 ખાસ અને ઉપયોગી ટેસ્ટ દર્શાવ્યા છે. ચાલો આ ટેસ્ટ વિશે વિગતવાર સમજીએ.
૧. સીડી ચઢવાની કસોટી (Stair Climb Test)
હૃદયની એરોબિક ક્ષમતા અને એન્ડ્યુરન્સ (સહનશક્તિ) માપવા માટે આ સૌથી ઝડપી અને અસરકારક રીત છે.
કેવી રીતે કરવો આ ટેસ્ટ? તમારે કોઈપણ સપોર્ટ વગર અથવા રેલિંગ પકડ્યા વિના ૬૦ સેકન્ડમાં (એક મિનિટમાં) ૬૦ સીડીઓ ચઢવાની હોય છે. આ દરમિયાન વચ્ચે રોકાયા વગર સતત ચઢવાનું રહે છે.
પરિણામ શું દર્શાવે છે? જો તમે ૬૦ સેકન્ડમાં વગર અટકે સીડીઓ ચઢી જાઓ છો અને તમને શ્વાસ ચઢતો નથી કે છાતીમાં દુખાવો કે અસ્વસ્થતા અનુભવાતી નથી, તો તેનો અર્થ એ થાય છે કે તમારું કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર હેલ્થ (હૃદયની કાર્યક્ષમતા) ખૂબ જ ઉત્તમ છે. પરંતુ જો થોડી સીડી ચઢતા જ શ્વાસ ફૂલવા લાગે કે થાક અનુભવાય, તો હૃદયની ફિટનેસ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
૨. ચેર સીટ-ટુ-સ્ટેન્ડ ટેસ્ટ (Sit-to-Stand Test)
આ ટેસ્ટ મુખ્યત્વે શરીરના નીચેના ભાગના સ્નાયુઓની તાકાત અને મોબિલિટી (હલનચલન ક્ષમતા) ચકાસવા માટે છે. ખાસ કરીને ૪૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો માટે આ પરીક્ષણ ખૂબ જ મહત્ત્વનું માનવામાં આવે છે.
કેવી રીતે કરવો આ ટેસ્ટ? એક સામાન્ય ખુરશી પર બેસો. તમારા બંને હાથને છાતી પર ચોકડી બનાવીને (ક્રોસ કરીને) રાખો. ખુરશીના હાથા કે અન્ય કોઈ વસ્તુનો સપોર્ટ લીધા વિના તમારે ઝડપથી ઊભા થવાનું અને પાછા બેસવાનું છે.
પરિણામ શું દર્શાવે છે? જો ૪૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરની વ્યક્તિ અટક્યા વિના ૧૬ કરતાં વધુ વખત ખુરશી પરથી ઊભી-બેસી શકે છે, તો તેમની શારીરિક ફિટનેસ સારી માનવામાં આવે છે. પરંતુ જો તમે ૧૪ કરતાં ઓછી વખત આ પ્રક્રિયા કરી શકો છો, તો તે દર્શાવે છે કે તમારા શરીરના સ્નાયુઓ નબળા છે અને તમારે શારીરિક સક્રિયતા વધારવાની જરૂર છે.
૩. હાર્ટ રેટ રિકવરી ટેસ્ટ (Recovery Heart Rate Test)
કસરત કર્યા પછી તમારું ચેતાતંત્ર (Autonomic Nervous System) અને હૃદય કેટલી ઝડપથી સામાન્ય સ્થિતિમાં આવે છે, તે જાણવા માટે આ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે.
કેવી રીતે કરવો આ ટેસ્ટ? સૌપ્રથમ ૩ થી ૫ મિનિટ માટે હળવી કસરત કરો—જેમ કે રનિંગ, ટ્રેડમિલ પર ચાલવું કે સીડીઓ ચઢવી. કસરત પૂરી થતાં જ તરત જ તમારી નાડી (પલ્સ) માપો અને ધબકારા નોંધો. ત્યારબાદ એક મિનિટ માટે પૂર્ણ આરામ કરો. એક મિનિટના આરામ પછી ફરીથી ધબકારા માપો.
પરિણામ શું દર્શાવે છે? જો એક મિનિટના આરામ પછી તમારા હૃદયના ધબકારા ૨૫ કે તેથી વધુ ઘટી જાય છે (દા.ત. ૧૪૦ થી ઘટીને ૧૧૫ કે તેથી ઓછા થાય છે), તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારું હૃદય ખૂબ ઝડપથી રિકવર થાય છે અને તમારું કાર્ડિયાક ફિટનેસ ઉત્તમ છે. પરંતુ જો ધબકારા ૧૨ કરતાં ઓછા ઘટે છે, તો તે નબળી રિકવરી દર્શાવે છે અને હૃદયની ફિટનેસ ઓછી હોવાનો સંકેત આપે છે.
મહત્વપૂર્ણ સાવચેતી અને સલાહ
આ ત્રણેય કસોટીઓ આપણી રોજિંદી ફિટનેસનું આકલન કરવા માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે, પરંતુ ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે કે આ સામાન્ય ફિટનેસ ચેક કરવા માટેના ઉપાયો છે, કોઈ તબીબી નિદાન (Formal Medical Diagnosis) નથી.
આ ટેસ્ટ કરતી વખતે જો તમને છાતીમાં દુખાવો, અતિશય શ્વાસ ચઢવો, ચક્કર આવવા કે ગભરામણ અનુભવાય, તો તરત જ ટેસ્ટ અટકાવી દેવો અને ડૉક્ટરની સલાહ લેવી. તમારું દિલ અનમોલ છે, તેથી કસરત કે ટેસ્ટ કરતી વખતે શરીરના સંકેતોને ઓળખવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
