વીજ મીટરની લાલ લાઈટ અચાનક ઝડપથી ઝબૂકવા લાગી છે? બિલમાં જંગી વધારો થાય તે પહેલાં આ 5 છુપાયેલા કારણો તપાસો
દર મહિને વીજળીનું બિલ આવે ત્યારે મોટાભાગના ઘરોમાં એક જ ચર્ચા જોવા મળે છે—”આ વખતે બિલ આટલું બધું કેમ આવ્યું?” ખાસ કરીને જ્યારે ઘરમાં વીજળીનો વપરાશ સામાન્ય હોય, છતાં બિલ અચાનક બમણું થઈ જાય, ત્યારે ઘરના સભ્યોનું ધ્યાન સૌથી પહેલાં ઘરની બહાર કે ગેલેરીમાં લાગેલા ડિજિટલ વીજ મીટર પર જાય છે. જો તમે મીટર પાસે જઈને જુઓ અને તેમાં રહેલી લાલ કલરની નાની લાઈટ (Red Pulse/Impulse LED) ખૂબ જ ઝડપથી પલકારા મારતી (બ્લિંક થતી) દેખાય, તો સામાન્ય રીતે એવું માની લેવામાં આવે છે કે વીજ મીટર જ બગડી ગયું છે.
પરંતુ શું ખરેખર મીટરનો વાંક દર વખતે જવાબદાર હોય છે? વીજળી ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને અનુભવી વિદ્યુત ઇજનેરોના મતે, મીટરમાં ખામીના કિસ્સાઓ ખૂબ જ ઓછા જોવા મળે છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, આપણા પોતાના ઘરની અંદર વાયરિંગમાં છુપાયેલા ખામી, ભેજ, છૂટા જોડાણો અથવા વિદ્યુત ઉપકરણોને કારણે છુપાયેલ પાવર લિકેજ થાય છે. પરિણામે, મીટર ઝડપથી ફરે છે અને લાલ લાઇટ સતત ઝબકતી રહે છે. ચાલો આપણે વિગતવાર સમજીએ કે વીજળી કંપનીને ફરિયાદ કરતા પહેલા અથવા મીટર બદલવા માટે અરજી કરતા પહેલા તમારા ઘરની અંદરની સિસ્ટમ કેમ તપાસવી જરૂરી છે.
મીટરની લાલ લાઈટ અને ‘Impulse Rate’ પાછળનું ટેકનિકલ ગણિત
સૌ પ્રથમ એ સમઝવું જરૂરી છે કે વીજ મીટર પર આપેલી લાલ લાઈટ શોભા માટે કે માત્ર પાવર ઓન દર્શાવવા માટે નથી હોતી. આ લાઈટને ટેકનિકલ ભાષામાં ‘Impulse Indicator’ કહેવામાં આવે છે.
દરેક ડિજિટલ કે સ્માર્ટ મીટરના ફ્રન્ટ પેનલ પર એક વિશિષ્ટ રેટ લખેલો હોય છે, જેમ કે 3200 imp/kWh અથવા 1600 imp/kWh. આનો સરળ અર્થ એ થાય છે કે જ્યારે તમારા ઘરમાં 1 યુનિટ (એક કિલોવોટ-અવર) વીજળી વપરાઈ જશે, ત્યારે તે લાલ લાઈટ 3200 વખત બ્લિંક થશે.
લોડ વધી જાય ત્યારે: જો ઘરમાં એકસાથે એર કન્ડીશનર (AC), વોટર હીટર (ગીઝર), ગ્રાઉન્ડ મોટર અને માઇક્રોવેવ જેવા ઉચ્ચ પાવર ખેંચતા ઉપકરણો ચાલુ હશે, તો લાલ લાઈટનો પલકારા મારવાનો દર ખૂબ ઝડપી થઈ જશે. આ એક સક્ષમ અને સાચા મીટરની સાચી કામગીરી દર્શાવે છે.
ઓછા લોડમાં ઝડપી લાઈટ: પરંતુ, જો તમારા ઘરમાં માત્ર બે-ત્રણ એલઈડી બલ્બ કે એક પંખો ચાલુ હોય અને છતાં લાલ લાઈટ એવી રીતે ઝબૂકતી હોય જાણે ઘરમાં ભારે મશીનરી ચાલી રહી હોય, તો તે સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે વીજળી મીટરમાંથી પસાર થઈ રહી છે પણ ઉપકરણો સુધી પહોંચતા પહેલાં જ ક્યાંક લીક થઈ રહી છે.
ઘરના વાયરિંગમાં રહેલી 5 છુપાયેલી ખામીઓ જે બિલ વધારે છે
બહારથી ઘરનું વાયરિંગ એકદમ સરસ અને સુઘડ દેખાતું હોય તો પણ દીવાલની અંદર કે સ્વીચબોર્ડની પાછળ અસંખ્ય એવી જગ્યાઓ હોય છે જ્યાં વીજળીનો બગાડ થતો હોય છે. આવી મુખ્ય ખામીઓ નીચે મુજબ છે:
1. સીલિંગ ફેન બોક્સ અને જૂના જંકશન બોક્સનું નબળું ઇન્સ્યુલેશન
છત પર પંખા લટકાવવા માટે જે ફેન બોક્સ બનાવવામાં આવે છે, તેમાં વાયરના જોઈન્ટ્સ પર લગાવેલી ઇન્સ્યુલેશન ટેપ સમય જતાં ગરમી અને ભેજના કારણે સુકાઈને નીકળી જાય છે. ઉનાળા કે ચોમાસામાં જ્યારે છતમાં ભેજ હોય, ત્યારે નગ્ન થયેલો વાયર ફેન બોક્સના લોખંડ સાથે કે દીવાલ સાથે હળવો સંપર્ક બનાવે છે. આનાથી વીજળી દીવાલમાં લીક થવા લાગે છે (Current Leakage to Wall). આ કરંટ એટલો સૂક્ષ્મ હોય છે કે શોર્ટ સર્કિટ થઈને એમસીબી (MCB) ટ્રીપ થતી નથી, પણ મીટર સતત ચાલતું રહે છે.
2. જૂના વાયરો, ભેજ અને લૂઝ કનેક્શન્સ
જો તમારું મકાન 10 થી 15 વર્ષ જૂનું હોય અને વાયરિંગ બદલવામાં ન આવ્યું હોય, તો વાયરની ઉપરનું પીવીસી (PVC) કવર નબળું પડી જાય છે. સ્વીચબોર્ડ કે કન્સીલ્ડ પાઇપોની અંદર જ્યારે કનેક્શન્સ ઢીલા (Loose Connections) હોય છે, ત્યારે ત્યાં સૂક્ષ્મ સ્પાર્કિંગ (Arcing) થાય છે. આ અદ્રશ્ય સ્પાર્કિંગ ઉષ્મા ઉર્જા (Heat Energy) ઉત્પન્ન કરે છે. આ વધારાની ગરમી જ વાસ્તવમાં વેડફાતી વીજળી છે, જેનું રીડિંગ મીટર નોંધ્યા કરે છે.
3. અર્થિંગ અને ન્યુટ્રલ વાયરનો ગડબડ (Neutral Leakage)
ઘણી વખત બિનઅનુભવી ઇલેક્ટ્રિશિયન દ્વારા વાયરિંગ કરતી વખતે અથવા બે અલગ-અલગ સર્કિટ ભેગી કરતી વખતે ન્યુટ્રલ વાયરને અર્થિંગ વાયર સાથે જોડી દેવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, જો મુખ્ય અર્થિંગ લીડમાં કોઈ ફોલ્ટ હોય અથવા પાડોશીની સર્કિટનો ન્યુટ્રલ તમારા અર્થિંગ સાથે ટચ થતો હોય, તો પણ મીટરમાંથી સતત કરંટ વહેતો રહે છે. આ સ્થિતિને “ન્યુટ્રલ લૂપિંગ” કહેવાય છે, જે મીટરને અસાધારણ ઝડપે દોડાવે છે.
4. ક્ષતિગ્રસ્ત અને જૂના ઇલેક્ટ્રિકલ ઉપકરણો
ઘરમાં વપરાતા જૂના રેફ્રિજરેટર, મિક્સર, જૂના વોટર પંપ કે એસીના કોમ્પ્રેસરનું વાઇન્ડિંગ જ્યારે જૂનું થાય છે, ત્યારે તે પોતાની ક્ષમતા કરતાં ઘણો વધારે વિદ્યુત પ્રવાહ ખેંચે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ નવું ગીઝર 2000 વોટ પાવર વાપરતું હોય, તો તેનો જ જૂનો અને સ્કેલિંગ (ક્ષાર) જામી ગયેલો હીટિંગ રોડ 2500 થી 3000 વોટ સુધીનો લોડ ખેંચી શકે છે, જેનાથી બિલમાં મોટો ઉછાળો આવે છે.
5. સતત સ્ટેન્ડબાય મોડમાં રહેતા આધુનિક ગેજેટ્સ
આજકાલ દરેક ઘરમાં સ્માર્ટ ટીવી, સેટ-ટોપ બોક્સ, વાઈ-ફાઈ રાઉટર, માઈક્રોવેવ, ગીઝર અને મોબાઈલ ચાર્જર્સ સતત પ્લગ-ઈન રહે છે. આ ઉપકરણો સ્વીચ ઓફ કર્યા વગર સ્ટેન્ડબાય મોડ પર રાખવામાં આવે ત્યારે પણ સતત થોડો થોડો પાવર (Phantom Load / Standby Power) ખેંચતા રહે છે. જો ઘરમાં આવા 10-12 ઉપકરણો સતત ચાલુ રહેતા હોય, તો મીટરની લાલ લાઈટ ક્યારેય પૂરી રીતે શાંત થતી નથી.
મીટર બદલવા માટે અરજી કરતા પહેલાં કરો આ સરળ ‘સેલ્ફ ટેસ્ટ’
જો તમને શંકા હોય કે મીટર ઝડપી ચાલે છે અથવા ઘરમાં કરંટ લીક થાય છે, તો વીજ કંપનીમાં ધક્કા ખાતા પહેલાં તમે પોતે જ તમારા ઘરે 5 મિનિટમાં એક સરળ ટેસ્ટ કરી શકો છો:
બધા જ ઉપકરણો બંધ કરો: ઘરના તમામ રૂમના પંખા, લાઈટો, ટીવી, ફ્રિજ, ગીઝર અને ચાર્જિંગ પોઈન્ટ્સની સ્વીચો બંધ કરી દો. કોઈ પણ ઉપકરણ ચાલુ ન રહેવું જોઈએ.
મેઈન સ્વીચ/MCB ઓન રાખો: ઘરની મુખ્ય એમસીબી ચાલુ રાખો જેથી વાયરિંગમાં પાવર સપ્લાય ચાલુ રહે.
મીટરનું નિરીક્ષણ કરો: હવે બહાર જઈને મીટર પરની લાલ લાઈટ જુઓ. જો ઘરનો તમામ લોડ બંધ હોવા છતાં લાલ લાઈટ દર 2 કે 5 સેકન્ડે ઝબૂકી રહી હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે તમારા ઘરના વાયરિંગમાં જ ક્યાંક ગંભીર પાવર લીકેજ થઈ રહ્યો છે.
મેઈન MCB ઓફ કરીને જુઓ: હવે ઘરની મુખ્ય MCB જ બંધ કરી દો. જો MCB બંધ કર્યા પછી પણ મીટરની લાલ લાઈટ બ્લિંક થાય કે ડિજિટલ આંકડા બદલાય, તો જ મીટરમાં ટેકનિકલ ખામી હોવાની શક્યતા રહે છે.
ટેકનિકલ તપાસ: લાયક ઇલેક્ટ્રિશિયન પાસે શું કરાવવું?
જો સેલ્ફ ટેસ્ટમાં વાયરિંગ લીકેજની શક્યતા જણાય, તો કોઈ કુશળ અને લાયસન્સ ધરાવતા ઇલેક્ટ્રિશિયનને બોલાવીને નીચે મુજબની તપાસ કરાવવી જોઈએ:
મલ્ટીમીટર અને ક્લેમ્પ મીટર ટેસ્ટિંગ: ઇલેક્ટ્રિશિયનને કહો કે તેઓ ક્લેમ્પ મીટર વડે મેઈન વાયર પરનો ન્યુટ્રલ અને ફેઝ કરંટ માપે. જો ફેઝ અને ન્યુટ્રલના કરંટ રીડિંગમાં તફાવત દેખાય, તો કરંટ ક્યાંક લીક થઈ રહ્યો છે તે સાબિત થાય છે.
મેગર ટેસ્ટ (Megger/Insulation Continuity Test): આ ટેસ્ટ દ્વારા દીવાલની અંદર રહેલા વાયરોનું ઇન્સ્યુલેશન કેટલું મજબૂત છે તે ચોક્કસાઈથી જાણી શકાય છે.
ELCB / RCCBનું ઇન્સ્ટોલેશન: જો તમારા ઘરના સ્વીચબોર્ડમાં RCCB (Residual Current Circuit Breaker) લગાવેલું નહીં હોય, તો તેને તુરંત લગાવો. RCCBનું કામ જ એ છે કે જો ઘરમાં 30mA જેટલો પણ સૂક્ષ્મ કરંટ લીક થાય કે કોઈને શોક લાગે, તો તે આખી વીજળી સેકન્ડના હજારમા ભાગમાં કાપી નાખે છે. આનાથી સુરક્ષા પણ મળે છે અને બિલ પણ વધતું નથી.
વીજ કંપનીની સત્તાવાર તપાસ ક્યારે અને કેવી રીતે કરાવવી?
જો તમે ઘરનું તમામ વાયરિંગ ચેક કરાવી લીધું હોય, અર્થિંગ પણ યોગ્ય હોય અને તમામ ઉપકરણો બરાબર હોવા છતાં મીટરનું રીડિંગ અસાધારણ આવતું હોય, તો પછી વીજ વિતરણ કંપનીનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
ગુજરાતમાં UGVCL, DGVCL, MGVCL, PGVCL કે Torrent Power ના ગ્રાહકો નીચે મુજબના પગલાં લઈ શકે છે:
અરજી નોંધાવો: તમારી સત્તાવાર વીજ સબ-ડિવિઝન ઓફિસે જઈને “મીટર ચેકિંગ” અથવા “અક્યુરેસી ટેસ્ટિંગ” માટે લેખિત અરજી આપો.
ચેક મીટર (Check Meter): વીજ કંપની તમારા હાલના મીટરની સાથે સમાંતર એક બીજું સરકારી ટેસ્ટિંગ મીટર (Check Meter) લગાવશે. બંને મીટરના રીડિંગની સરખામણી 7 થી 15 દિવસ સુધી કરવામાં આવે છે.
લેબ ટેસ્ટિંગ: જો તપાસમાં તમારું મીટર ખરેખર ઝડપી (Fast) માલૂમ પડે, તો વીજ કંપની તમારા બિલમાં નિયમાનુસાર સુધારો (Credit Adjustments) કરી આપે છે અને નવું મીટર મફતમાં અથવા નિયત ફી સાથે બદલી આપે છે.
સુરક્ષા ચેતવણી અને સાવચેતી
વીજળી સાથેનું કોઈપણ કામ અત્યંત જોખમી બની શકે છે. ઘણા લોકો મીટરની ગતિ ધીમી કરવા માટે કે જાતે તપાસ કરવા માટે મીટર સાથે અથવા સર્કિટ સાથે છેડછાડ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
કાયદાકીય ગુનો: વીજ મીટર કે તેની સીલ સાથે છેડછાડ કરવી એ ઇલેક્ટ્રિસિટી એક્ટ હેઠળ ગંભીર અને બિન-જામીનપાત્ર ગુનો છે, જેમાં ભારે દંડ અને જેલની સજા થઈ શકે છે.
અકસ્માતનું જોખમ: અજ્ઞાનતામાં વાયરિંગ સાથે છેડછાડ કરવાથી શોર્ટ સર્કિટ, ઘરમાં આગ લાગવી કે જાનલેવા ઇલેક્ટ્રિક શોક લાગવાનું જોખમ રહેલું છે.
અંતિમ સલાહ: વીજબિલ ઘટાડવાનો અને મીટરની કામગીરી સુચારૂ રાખવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ એ છે કે દર 5-7 વર્ષે ઘરના વાયરિંગનું યોગ્ય ઇન્સ્યુલેશન ચેક કરાવવું, ઘરમાં ગુણવત્તાયુક્ત ISI માર્ક વાયરો અને RCCB સ્વીચનો ઉપયોગ કરવો અને બિનજરૂરી ઉપકરણોની સ્વીચ બંધ રાખવાની ટેવ પાડવી.
