બાળકોના સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ માટે ફરજિયાત e-KYC અને વાલીની સંમતિની માંગ: સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર પાસે જવાબ માંગ્યો
ડિજિટલ યુગમાં બાળકોની ઓનલાઈન સુરક્ષા અને સોશિયલ મીડિયાના વધુ પડતા ઉપયોગ સામે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. ૧૮ વર્ષથી ઓછી વયના સગીર બાળકો દ્વારા તેમના માતા-પિતા કે કાનૂની વાલીની પરવાનગી વગર સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ ખોલવા અને તેનો ઉપયોગ કરવાના મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક જાહેર હિતની અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે. આ અરજીની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ જારી કરીને આ અંગે સત્તાવાર જવાબ માંગ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચ દ્વારા સુનાવણી
ગુરુવાર, ૧૦ સપ્ટેમ્બરના રોજ યોજાયેલી સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે આ મુદ્દાને અત્યંત સંવેદનશીલ અને મહત્વપૂર્ણ ગણાવ્યો હતો. અરજદાર વતી રજૂઆત કરી રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ એચ.એસ. ફૂલકાની ટૂંકી દલીલો સાંભળ્યા બાદ, ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની ત્રણ ન્યાયાધીશોની પીઠે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી આ સંદર્ભમાં સ્પષ્ટતા માંગી છે.
અરજીમાં મુખ્યત્વે માંગ કરવામાં આવી છે કે ૧૮ વર્ષથી નાની વયના બાળકો સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ સાથે જે ડિજિટલ કરાર કરે છે તેને અમાન્ય ઠેરવવામાં આવે અને કોઈપણ નવું એકાઉન્ટ શરૂ કરતા પહેલા વાલીઓની લેખિત સંમતિ તથા કડક ઈ-કેવાયસી (e-KYC) પ્રક્રિયા ફરજિયાત બનાવવામાં આવે.
ભારતીય કાયદાઓ અને વિદેશી પ્લેટફોર્મ્સનો વિરોધાભાસ
બાળ અધિકારો માટે કામ કરતી સંસ્થા ‘જસ્ટ રાઇટ્સ ફોર ચિલ્ડ્રન એલાયન્સ’ (JRCA) દ્વારા દાખલ કરાયેલી આ અરજીમાં ભારતીય કાયદાકીય માળખાનો હવાલો આપવામાં આવ્યો છે. અરજી અનુસાર:
ભારતીય બહુમતી કાયદો ૧૮૭૫ (Majority Act): વ્યક્તિની પુખ્ત વય ૧૮ વર્ષ નક્કી કરે છે.
ભારતીય કરાર કાયદો ૧૮૭૨ (Indian Contract Act): કોઈપણ સગીરને કાનૂની રીતે કરાર કરવા માટે સક્ષમ માનતો નથી.
ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ ૨૦૨૩ (DPDP Act): બાળકોનો ડેટા પ્રોસેસ કરવા અથવા એકાઉન્ટ બનાવવા માટે માતા-પિતાની સંમતિ જરૂરી ગણાવે છે.
અરજદારે કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું હતું કે આ તમામ ભારતીય કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં હોવા છતાં, મેટા, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યુબ અને સ્નેપચેટ જેવા વૈશ્વિક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ અમેરિકી કાયદાઓ મુજબ ૧૩ વર્ષની વયના બાળકોને સ્વતંત્ર રીતે એકાઉન્ટ ખોલવાની છૂટ આપી રહ્યા છે, જે ભારતીય નિયમોનું સીધું ઉલ્લંઘન છે.
ઓનલાઈન જોખમો અને દક્ષિણ કોરિયન પોપ સ્ટાર કેસનો ઉલ્લેખ
અરજીમાં આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે સોશિયલ મીડિયા પર માત્ર “જન્મ તારીખ” (Date of Birth) પૂછીને વય ચકાસણી કરવાની પદ્ધતિ સાવ નાકામ નીવડી છે. ઉંમરની યોગ્ય ચકાસણી અને વાલીઓની દેખરેખ વગર સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરવાથી બાળકો સાયબર ધમકી (Cyberbullying), ઓનલાઈન ગ્રોમિંગ, માનવ તસ્કરી અને જાતીય શોષણ જેવા ગંભીર અપરાધોનો ભોગ બની રહ્યા છે.
સુનાવણી દરમિયાન એક ચોંકાવનારા કિસ્સાનો ઉલ્લેખ કરાયો હતો, જેમાં બે સગીર છોકરીઓને કે-પોપ (K-Pop) એટલે કે દક્ષિણ કોરિયન પોપ સ્ટાર બનાવવાની ઘેલછા અને લાલચ આપીને ઘરમાંથી ભાગી જવા મજબૂર કરવામાં આવી હતી. સદભાગ્યે, સમયસર કાર્યવાહી કરીને તેમને સિલિગુડી ખાતેથી બચાવી લેવામાં આવી હતી. આ ઘટના દર્શાવે છે કે બાળકોના વ્યક્તિગત ફોટા અને માહિતીનો દુરુપયોગ કરીને તેમને બ્લેકમેલ કરવાનું કેટલું સરળ બની ગયું છે.
બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર વિપરીત અસર
અરજીમાં માત્ર ભૌતિક સુરક્ષા જ નહીં પરંતુ બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે પણ ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સના અલ્ગોરિધમ્સ બાળકોને સતત સ્ક્રીન સામે જકડી રાખવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવે છે. આના પરિણામે બાળકોમાં ડિપ્રેશન, એકાગ્રતાનો અભાવ, ઊંઘની સમસ્યાઓ અને સોશિયલ મીડિયાનું ગંભીર વ્યસન જોવા મળી રહ્યું છે.
સંસ્થાએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ માંગ કરી છે કે ટેકનોલોજી આધારિત કડક વય ચકાસણી સિસ્ટમ તૈયાર કરીને બાળકો માટે માતા-પિતાની પૂર્ણ દેખરેખ હેઠળનું સુરક્ષિત ડિજિટલ વાતાવરણ બનાવવામાં આવે.
