BRICS સમિટ 2026: ભારતથી રશિયા સુધી કોને શું મળ્યું? અમેરિકા, પાકિસ્તાન અને ઇઝરાયલ માટે શું સંદેશ?
નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમમાં યોજાયેલી 18મી BRICS સમિટ 2026 માત્ર એક આંતરરાષ્ટ્રીય બેઠક બનીને રહી નથી. બે દિવસ સુધી ચાલેલી આ બેઠકમાં વૈશ્વિક રાજકારણ, આતંકવાદ, વેપાર, પ્રતિબંધો, યુદ્ધ, બહુપક્ષીય વ્યવસ્થા અને વિકાસશીલ દેશોની ભૂમિકા જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ. ભારતની યજમાનીમાં યોજાયેલી આ સમિટમાં BRICSના 11 સભ્ય દેશો ઉપરાંત ભાગીદાર દેશોના નેતાઓએ પણ ભાગ લીધો.
સમિટનું સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચનારું પાસું ભારત, રશિયા અને ચીનના નેતાઓ વચ્ચે જોવા મળેલી નજીકની સમજૂતી રહી. ખાસ કરીને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગની ભારત મુલાકાતને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી. બીજી તરફ રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિનની હાજરીએ પણ સમિટને વૈશ્વિક રાજકારણના કેન્દ્રમાં રાખી.
સમિટના અંતે બહાર પાડવામાં આવેલા 45 પાનાના અને 140 મુદ્દાઓ ધરાવતા ઘોષણાપત્રમાં વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર BRICS દેશોની સહમતી દર્શાવવામાં આવી. હવે મોટો સવાલ એ છે કે આ સમિટથી વાસ્તવમાં કોને કેટલો ફાયદો થયો અને કયા દેશોને રાજકીય કે વ્યૂહાત્મક ઝટકો લાગ્યો?
1. ભારત માટે સૌથી મોટો ફાયદો: આતંકવાદ સામે વૈશ્વિક સમર્થન
ભારત માટે BRICS સમિટની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ આતંકવાદ સામે મળેલું સ્પષ્ટ સમર્થન રહી શકે છે. પહલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલાની નિંદા અને આતંકવાદને કોઈપણ સ્વરૂપમાં સ્વીકાર્ય ન ગણવાનો સંદેશ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારત લાંબા સમયથી સરહદ પારથી થતા આતંકવાદ, આતંકવાદીઓને મળતી નાણાકીય મદદ અને તેમને આપવામાં આવતા આશ્રયનો મુદ્દો આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ઉઠાવતું આવ્યું છે. BRICSના ઘોષણાપત્રમાં આતંકવાદના નેટવર્ક, આતંકવાદી ફંડિંગ અને તેમને મળતી મદદ સામે કડક વલણ દર્શાવવું ભારતની રાજદ્વારી સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે.
આ ઉપરાંત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં ભારતની ભૂમિકાને લઈને BRICS દેશોનું સમર્થન પણ નવી દિલ્હીની મોટી રાજદ્વારી સફળતા તરીકે જોવામાં આવી શકે છે. ભારત લાંબા સમયથી UNSCમાં સુધારાની માંગ કરી રહ્યું છે અને સુરક્ષા પરિષદમાં પોતાને વધુ અસરકારક સ્થાન મળવું જોઈએ તે વાત પર ભાર મૂકે છે.
ભારત માટે આ સમિટનું બીજું મહત્વનું પાસું એ રહ્યું કે તેને રશિયા અને ચીન જેવા મોટા દેશો સાથે એક જ મંચ પર પોતાના હિતોની ચર્ચા કરવાની તક મળી. અમેરિકા, યુરોપ અને પશ્ચિમી દેશો સાથે સંબંધો જાળવી રાખવાની સાથે રશિયા અને ચીન સાથે પણ સંતુલિત સંબંધો જાળવવાની ભારતની નીતિને આ સમિટથી વધુ મજબૂતી મળી.
2. ચીનને શું મળ્યું? અમેરિકા સામે એકતા અને ભારત સાથે સંબંધ સુધારવાની તક
ચીન માટે BRICS સમિટ બે રીતે મહત્વપૂર્ણ રહી. પ્રથમ, અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવતી ટેરિફ નીતિઓ અને એકતરફી પ્રતિબંધો સામે BRICS દેશોમાં જોવા મળેલી અસહમતીથી બેઇજિંગને રાજકીય ફાયદો મળ્યો.
ચીન અને અમેરિકા વચ્ચે લાંબા સમયથી વેપાર, ટેક્નોલોજી અને વ્યૂહાત્મક પ્રભાવને લઈને તણાવ છે. આવી સ્થિતિમાં જો BRICS દેશો વૈશ્વિક વેપાર વ્યવસ્થામાં એકતરફી દબાણ અને પ્રતિબંધો સામે અવાજ ઉઠાવે છે, તો તે ચીન માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરે છે.
બીજું મહત્વપૂર્ણ પાસું ભારત-ચીન સંબંધો છે. બંને દેશો વચ્ચે સરહદ સહિત અનેક મુદ્દે મતભેદો રહ્યા છે. પરંતુ વૈશ્વિક રાજકારણમાં બદલાતા સમીકરણો વચ્ચે ભારત અને ચીન વચ્ચે સંવાદ વધે તે બંને દેશો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
જિનપિંગની ભારત મુલાકાતે આ સંદેશ પણ આપ્યો કે મતભેદો હોવા છતાં બંને દેશો એકબીજા સાથે વાતચીતના માર્ગ બંધ કરવા માંગતા નથી. ભારતની જમીન પર ચીનના રાષ્ટ્રપતિની હાજરીને કારણે બેઇજિંગને પોતાની વૈશ્વિક છબી સુધારવાની અને વિકાસશીલ દેશોમાં પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરવાની તક પણ મળી.
3. રશિયાને મોટો રાજદ્વારી ફાયદો
રશિયા માટે આ સમિટ કદાચ સૌથી મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી મંચોમાંથી એક રહી. યુક્રેન યુદ્ધ બાદ અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશોએ રશિયા સામે અનેક પ્રતિબંધો લગાવ્યા અને મોસ્કોને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અલગ પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.
પરંતુ BRICS જેવી વ્યવસ્થામાં રશિયાની સતત સક્રિય ભાગીદારી બતાવે છે કે વિશ્વના તમામ દેશો પશ્ચિમી દેશોની નીતિ સાથે એકમત નથી.
પુતિનની ભારત મુલાકાતનું પ્રતીકાત્મક મહત્વ પણ ઓછું નથી. રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ ભારત આવીને BRICS બેઠકમાં ભાગ લે છે તે બાબત પશ્ચિમી દેશોને એક સંદેશ આપે છે કે રશિયા હજુ પણ વૈશ્વિક રાજદ્વારી વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી છે.
ભારત અને રશિયા વચ્ચેના લાંબા સમયથી ચાલતા સંબંધોએ પણ અહીં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. રક્ષા, ઊર્જા, વેપાર અને વ્યૂહાત્મક સહયોગના ક્ષેત્રોમાં બંને દેશોના સંબંધો હજુ પણ મહત્વ ધરાવે છે.
BRICSના મંચ પરથી એકતરફી પ્રતિબંધો સામે વ્યક્ત થયેલું વલણ રશિયા માટે ખાસ કરીને ફાયદાકારક છે. જોકે તેનો અર્થ એ નથી કે BRICSના તમામ દેશો યુક્રેન મુદ્દે રશિયાની દરેક નીતિને સમર્થન આપે છે. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે રશિયાને સંપૂર્ણપણે અલગ પાડવાની પશ્ચિમી વ્યૂહરચનાને BRICS જેવી સંસ્થાઓ પડકાર આપે છે.
4. ઈરાન અને પશ્ચિમ એશિયા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સંદેશ
BRICSની ચર્ચામાં પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ અને ઈરાનનો મુદ્દો પણ મહત્વપૂર્ણ રહ્યો. ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચેના વધતા તણાવ તથા ગાઝા સંકટને કારણે મધ્યપૂર્વ પહેલેથી જ અત્યંત સંવેદનશીલ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે.
આ સંજોગોમાં BRICS દેશો દ્વારા બહુપક્ષીયતા, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સંઘર્ષોના રાજદ્વારી ઉકેલ પર ભાર મૂકવો ઈરાન માટે રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ છે.
અમેરિકા અને તેના સહયોગીઓની નીતિઓ સામે વૈશ્વિક સ્તરે વિકલ્પ ઊભો કરવાનો પ્રયાસ BRICSના વિસ્તરણમાં પણ જોવા મળે છે. ઈરાન સહિતના દેશોને આ મંચ પર સ્થાન મળવાથી તેમને વૈશ્વિક રાજકારણમાં પોતાની વાત રજૂ કરવાની વધુ તક મળે છે.
સાઉદી અરેબિયા અને UAE જેવા મધ્યપૂર્વના દેશો માટે પણ BRICS એક ઉપયોગી રાજદ્વારી મંચ બની શકે છે. આ દેશો પશ્ચિમ સાથેના સંબંધો જાળવી રાખીને ચીન, ભારત અને રશિયા સાથે પણ પોતાના સંબંધોને મજબૂત કરી રહ્યા છે. તેથી BRICS તેમને વિવિધ શક્તિ કેન્દ્રો વચ્ચે સંતુલન સાધવામાં મદદ કરી શકે છે.
5. અમેરિકાને શું સંદેશ મળ્યો?
સમિટમાં અમેરિકા સામે સીધું કોઈ મોટું રાજકીય નિવેદન કરવામાં આવ્યું હોય તે જરૂરી નથી, પરંતુ BRICSના કેટલાક નિર્ણયો અને ચર્ચાઓ વોશિંગ્ટન માટે ચોક્કસપણે ધ્યાન આપવા જેવી છે.
ટેરિફ, એકતરફી પ્રતિબંધો અને વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં સુધારાની માંગ એ દર્શાવે છે કે BRICSના સભ્યો વર્તમાન વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વધુ સમાન પ્રતિનિધિત્વ ઇચ્છે છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ, વર્લ્ડ બેંક અને WTO જેવી સંસ્થાઓમાં સુધારાની ચર્ચા ઘણા વર્ષોથી ચાલી રહી છે. પરંતુ BRICS દેશો જ્યારે સામૂહિક રીતે આ મુદ્દો ઉઠાવે છે ત્યારે તેનું રાજકીય મહત્વ વધી જાય છે.
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ વાત સમજવી જરૂરી છે. BRICSનો ઉદ્દેશ સીધી રીતે અમેરિકાને હરાવવાનો કે પશ્ચિમી વ્યવસ્થાને તોડી પાડવાનો છે એવું કહેવું કદાચ અતિશયોક્તિ ગણાય. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે BRICS વિશ્વ વ્યવસ્થાને વધુ બહુપક્ષીય બનાવવા માટે દબાણ ઊભું કરી રહ્યું છે.
આથી અમેરિકાને મળેલો ઝટકો મુખ્યત્વે રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક છે. વિશ્વના મોટા વિકાસશીલ દેશો હવે વૈશ્વિક નિર્ણયો માત્ર એક જ શક્તિ કેન્દ્રના પ્રભાવ હેઠળ લેવાય તેવું ઇચ્છતા નથી.
પાકિસ્તાન માટે કેમ મુશ્કેલી ઊભી થઈ?
BRICS સમિટમાં આતંકવાદ અને આતંકવાદી ફંડિંગ સામેનો કડક સંદેશ પાકિસ્તાન માટે સૌથી વધુ ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે. ભારત લાંબા સમયથી પાકિસ્તાન પર સરહદ પારના આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવાનો આરોપ મૂકતું આવ્યું છે.
BRICSના ઘોષણાપત્રમાં આતંકવાદી નેટવર્ક અને તેમના નાણાકીય સ્ત્રોતો સામે કાર્યવાહી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હોય ત્યારે ભારતને રાજદ્વારી રીતે ફાયદો થાય છે.
પાકિસ્તાન માટે વધુ મહત્વની બાબત એ છે કે આ ચર્ચા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ચીન અને ભારત વચ્ચે પણ ઉચ્ચ સ્તરીય રાજદ્વારી સંપર્ક જોવા મળી રહ્યો છે. ચીન પાકિસ્તાનનો પરંપરાગત નજીકનો સાથી છે. તેથી ભારત-ચીન સંબંધોમાં સુધારાની કોઈપણ શક્યતા ઇસ્લામાબાદ માટે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે.
જોકે BRICSની નીતિને માત્ર પાકિસ્તાન વિરોધી ગણવી યોગ્ય નહીં બને. આતંકવાદ સામેનો સંદેશ તમામ દેશો માટે સામાન્ય સિદ્ધાંત તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ ભારતના દૃષ્ટિકોણથી તેનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ ચોક્કસપણે મોટું છે.
ઇઝરાયલ માટે રાજકીય દબાણ વધવાની શક્યતા
ગાઝા અને પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિને લઈને BRICSમાં વ્યક્ત થતી ચિંતા ઇઝરાયલ માટે પણ એક રાજદ્વારી પડકાર છે.
ઇઝરાયલની ગાઝા નીતિને લઈને વિશ્વના અનેક દેશોમાં પહેલેથી જ મતભેદ છે. BRICS જેવા મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પરથી જો યુદ્ધવિરામ, માનવતાવાદી સહાય અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા જેવા મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવે તો ઇઝરાયલ પર આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વધી શકે છે.
પરંતુ માત્ર BRICSના નિવેદનથી ઇઝરાયલ પોતાની નીતિમાં તરત મોટો ફેરફાર કરશે એવું માનવું યોગ્ય નહીં હોય. ઇઝરાયલની સુરક્ષા નીતિમાં અમેરિકા સાથેના સંબંધો અને પોતાના વ્યૂહાત્મક હિતો મહત્વપૂર્ણ છે.
તેથી અહીં પણ અસર મુખ્યત્વે રાજદ્વારી અને રાજકીય દબાણના સ્વરૂપમાં જોવા મળી શકે છે.
આખરે BRICS સમિટ 2026નો સૌથી મોટો વિજેતા કોણ?
જો સમગ્ર સમિટને એક જ દેશના ફાયદા-નુકસાનના ચશ્માથી જોવામાં આવે તો ભારત સૌથી મોટો રાજદ્વારી લાભાર્થી દેખાય છે. કારણ કે સમિટની યજમાનીથી ભારતે એક જ મંચ પર અમેરિકા સાથે સંબંધો ધરાવતા દેશો, રશિયા, ચીન અને મધ્યપૂર્વના દેશો સાથે વાતચીત કરવાની તક મેળવી.
ભારતને આતંકવાદ મુદ્દે સમર્થન મળ્યું, UNSC સુધારા માટે ટેકો મળ્યો અને રશિયા-ચીન બંને સાથે ઉચ્ચ સ્તરીય રાજદ્વારી સંવાદ કરવાનો અવસર મળ્યો. સૌથી મહત્વનું એ છે કે ભારતે પોતાની ‘સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી’ એટલે કે કોઈ એક ગઠબંધન પર સંપૂર્ણ નિર્ભર ન રહેવાની નીતિને આગળ વધારવાની તક મેળવી.
રશિયા માટે સમિટે વૈશ્વિક એકલતા તોડવાનો સંદેશ મજબૂત કર્યો. ચીનને અમેરિકા સામે બહુપક્ષીય મંચ મજબૂત કરવાની તક મળી અને ભારત સાથે સંબંધો સુધારવાનો અવકાશ મળ્યો.
બીજી તરફ અમેરિકા, પાકિસ્તાન અને ઇઝરાયલ માટે સમિટના સંદેશોને સંપૂર્ણ રાજદ્વારી સફળતા તરીકે જોવું મુશ્કેલ છે. જોકે આ દેશોને કેટલો વાસ્તવિક ઝટકો લાગશે તે આગામી મહિનાઓમાં BRICSના નિર્ણયો કેટલા અસરકારક રીતે અમલમાં આવે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.
BRICS હવે માત્ર એક બેઠક નથી
BRICSનું મહત્વ હવે માત્ર વાર્ષિક સમિટ સુધી સીમિત નથી રહ્યું. સભ્ય દેશોની સંખ્યા વધતી જાય છે અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં આ દેશોનો હિસ્સો પણ નોંધપાત્ર છે. આવી સ્થિતિમાં BRICS વૈશ્વિક રાજકારણમાં એક વિકલ્પરૂપ મંચ તરીકે પોતાની ઓળખ વધુ મજબૂત કરી શકે છે.
પરંતુ પડકાર પણ ઓછા નથી. BRICSમાં સામેલ દેશોના પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અલગ છે. ભારત અને ચીન વચ્ચે સરહદી વિવાદ છે, રશિયા અને પશ્ચિમ વચ્ચે યુદ્ધજન્ય તણાવ છે અને મધ્યપૂર્વના દેશોના પણ એકબીજા સાથે જુદા વ્યૂહાત્મક હિતો છે.
તેથી માત્ર એક ઘોષણાપત્રથી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં મોટો ફેરફાર આવી જશે એવું માનવું વહેલું છે. BRICSની વાસ્તવિક સફળતા તેના નિર્ણયોનો અમલ, આંતરિક સહમતી અને વૈશ્વિક વેપાર-નાણાકીય વ્યવસ્થામાં તે કેટલો પ્રભાવ પેદા કરી શકે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.
પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે—નવી દિલ્હીની BRICS સમિટે દુનિયાને એવો સંદેશ જરૂર આપ્યો છે કે વૈશ્વિક રાજકારણ હવે માત્ર થોડા શક્તિશાળી દેશોની આસપાસ ફરતું નથી. ભારત, ચીન, રશિયા અને અન્ય ઉભરતી શક્તિઓ હવે વિશ્વના નિર્ણયોમાં પોતાની વધુ મોટી ભૂમિકા ઇચ્છે છે. અને આ બદલાતા સમીકરણોમાં ભારતે પોતાની સ્થિતિ એક મહત્વપૂર્ણ અને સ્વતંત્ર શક્તિ તરીકે વધુ મજબૂત કરવાની તક મેળવી છે.
