ગુજરાતમાં UCCને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી: હવે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધોના નિયમોમાં શું બદલાશે?
ગુજરાતમાં સમાન નાગરિક સંહિતા એટલે કે Uniform Civil Code (UCC)ને લઈને મહત્વપૂર્ણ કાનૂની વિકાસ થયો છે. ગુજરાત વિધાનસભામાં માર્ચ 2026માં પસાર થયેલા Gujarat Uniform Civil Code, 2026 વિધેયકને હવે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુની મંજૂરી મળી ગઈ છે. આ સાથે બિલને કાયદામાં ફેરવવાની પ્રક્રિયામાં મહત્વનો બંધારણીય તબક્કો પૂર્ણ થયો છે. રાજ્ય સરકારે આ અંગે ગેઝેટ પણ પ્રસિદ્ધ કર્યું છે.
હવે ગુજરાત સરકાર દ્વારા કાયદાની અમલ તારીખ અને જરૂરી નિયમો અંગેની પ્રક્રિયા આગળ વધશે. એટલે રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી ગઈ છે એટલે દરેક જોગવાઈ એ જ ક્ષણે વ્યવહારમાં લાગુ થઈ ગઈ એવું માનવાને બદલે કાયદામાં નક્કી કરાયેલી અમલ પ્રક્રિયા અને સરકારી નોટિફિકેશનને ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે. બિલના મૂળ દસ્તાવેજમાં પણ કાયદો રાજ્ય સરકાર ગેઝેટમાં નક્કી કરે તે તારીખથી અમલમાં આવશે એવું જણાવાયું છે.
UCC એટલે શું અને ગુજરાતમાં શા માટે ચર્ચામાં છે?
સમાન નાગરિક સંહિતાનો મૂળ વિચાર એ છે કે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને કેટલાક અન્ય વ્યક્તિગત નાગરિક મુદ્દાઓ માટે ધર્મના આધારે અલગ-અલગ નિયમોની જગ્યાએ એક સામાન્ય કાનૂની માળખું બનાવવામાં આવે.
ગુજરાતના UCC બિલના હેતુઓમાં લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધો જેવા મુદ્દાઓને એકસમાન કાનૂની માળખા હેઠળ લાવવાનો સમાવેશ થાય છે. બિલના ‘Objects and Reasons’માં બંધારણની કલમ 44નો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
અહીં એ સમજવું પણ જરૂરી છે કે UCCનો અર્થ રાજ્યના દરેક કાયદા એકસરખા થઈ જવાના નથી. તેનો મુખ્ય સંબંધ વ્યક્તિગત નાગરિક બાબતો સાથે છે. એટલે ટ્રાફિક, ટેક્સ, ગુનાહિત કાયદા જેવા સામાન્ય કાયદાથી અલગ રીતે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધો જેવા વિષયો અહીં કેન્દ્રમાં છે.
ગુજરાત વિધાનસભામાં માર્ચમાં પસાર થયું હતું બિલ
ગુજરાત વિધાનસભાએ 24 માર્ચ 2026ના રોજ UCC બિલ પસાર કર્યું હતું. આ માટે ગૃહમાં લાંબી ચર્ચા થઈ હતી. બિલમાં લગ્ન, છૂટાછેડા, ઉત્તરાધિકાર અને લિવ-ઇન સંબંધો માટે સામાન્ય કાનૂની વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો પ્રસ્તાવ હતો.
વિધાનસભામાં બિલ પસાર થયા બાદ તેને બંધારણીય પ્રક્રિયા હેઠળ આગળ મોકલવામાં આવ્યું હતું. સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીના અહેવાલોમાં ગુજરાત સહિત આસામ અને મધ્ય પ્રદેશના UCC બિલો રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરીની રાહ જોઈ રહ્યા હોવાનું જણાવાયું હતું. હવે 2 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ ગુજરાતને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળતાં તેની કાનૂની પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ આગળનું પગલું પૂર્ણ થયું છે.
લગ્નના નિયમોમાં શું બદલાશે?
ગુજરાત UCCમાં લગ્નને લઈને એક સામાન્ય કાનૂની માળખું બનાવવામાં આવ્યું છે. તેમાં લગ્ન માટેની શરતો, નોંધણી અને લગ્નની કાનૂની માન્યતા અંગે નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.
બિલ અનુસાર, લગ્ન સમયે બંનેમાંથી કોઈ વ્યક્તિનો પહેલેથી જીવિત જીવનસાથી ન હોવો જોઈએ. એટલે એક વ્યક્તિ એક જ સમયે એક કરતાં વધુ લગ્ન કરી શકે નહીં. આ રીતે બહુવિવાહ અથવા Bigamy/Polygamy પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
લગ્નની નોંધણીને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. એટલે લગ્ન થયા બાદ તેની સત્તાવાર નોંધણી કરાવવી જરૂરી બનશે. આવી વ્યવસ્થાથી લગ્નની કાનૂની ઓળખ, દસ્તાવેજી પુરાવો અને ભવિષ્યમાં ઊભા થતા વિવાદોમાં રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ રહે તેવો હેતુ છે.
બળજબરીથી કરાવવામાં આવેલા લગ્ન અંગે કડક જોગવાઈ
UCC બિલમાં લગ્ન માટે સંમતિને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. બળજબરી, દબાણ અથવા છેતરપિંડીથી લગ્ન કરાવવામાં આવે તો સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
રિપોર્ટ મુજબ આવી પરિસ્થિતિમાં 7 વર્ષ સુધીની સજાની જોગવાઈ છે.
આ જોગવાઈનો ઉદ્દેશ લગ્ન જેવી વ્યક્તિગત બાબતમાં વ્યક્તિની સ્વતંત્ર સંમતિને કાનૂની સુરક્ષા આપવાનો છે.
છૂટાછેડાની પ્રક્રિયા પણ નિયમિત થશે
UCC હેઠળ છૂટાછેડા માટે એકસમાન કાનૂની પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે. બિલમાં લગ્નજીવન સંબંધિત વિવાદો, ન્યાયિક અલગાવ, લગ્ન રદ કરવાની પ્રક્રિયા અને છૂટાછેડા જેવા મુદ્દાઓ માટે જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
આ વ્યવસ્થાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ છે કે કાયદામાં નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા વિના કરવામાં આવેલા છૂટાછેડાને કાનૂની માન્યતા મળતી નથી. એટલે લગ્નના અંત માટે સત્તાવાર કાનૂની પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડશે.
આ બાબત ખાસ મહત્વની છે કારણ કે અલગ-અલગ વ્યક્તિગત કાયદાઓ હેઠળ અગાઉ જુદી પ્રક્રિયાઓ જોવા મળતી હતી. UCCનો હેતુ આ ક્ષેત્રમાં એક સામાન્ય કાનૂની માળખું ઊભું કરવાનો છે.
દીકરીઓ અને વારસાના અધિકારનો મુદ્દો
UCCની સૌથી વધુ ચર્ચાતી બાબતોમાં વારસો અને ઉત્તરાધિકાર પણ સામેલ છે. બિલનો હેતુ ધર્મથી અલગ એક સામાન્ય નિયમોનું માળખું બનાવવાનો છે, જેથી મિલકતના વારસામાં કાનૂની પ્રક્રિયા એકરૂપ બને.
બિલના પ્રસ્તાવિત માળખામાં પુત્ર અને પુત્રી વચ્ચે વારસાના અધિકારને સમાન બનાવવાની દિશામાં જોગવાઈઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. એટલે કુટુંબની મિલકત અને વારસાની વહેંચણીમાં લિંગના આધારે અલગ વ્યવસ્થા ન રહે તેવો અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે.
આ બાબત ખાસ કરીને મહિલાઓના સંપત્તિ અધિકારોના સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. જોકે, વાસ્તવિક કાનૂની અસર સમજવા માટે કાયદાની ચોક્કસ કલમો અને અમલના નિયમોને જોવાનું જરૂરી રહેશે.
લિવ-ઇન સંબંધો માટે પણ કાયદાકીય માળખું
ગુજરાતના UCCની એક વિશેષ ચર્ચાસ્પદ જોગવાઈ લિવ-ઇન રિલેશનશિપની નોંધણી સાથે જોડાયેલી છે.
બિલમાં લિવ-ઇન સંબંધની નોંધણી અને તેના અંત માટે સત્તાવાર પ્રક્રિયા રાખવામાં આવી છે. એટલે માત્ર લગ્ન કરનારા લોકો જ નહીં, પરંતુ ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં લગ્ન કર્યા વિના સાથે રહેતા દંપતી માટે પણ કાનૂની રેકોર્ડની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે.
આ પ્રકારની નોંધણીનો એક હેતુ સંબંધમાં રહેલા બંને લોકો અને તે સંબંધમાંથી જન્મેલા બાળકોના કાનૂની હકો સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓને વધુ સ્પષ્ટ બનાવવાનો છે.
નાબાલિગ સાથેના લિવ-ઇન સંબંધ અંગે કડક કાયદો
UCCમાં લિવ-ઇન સંબંધોને નિયમિત કરતી વખતે ઉંમર અને કાયદાકીય સુરક્ષાને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. નાબાલિગ સાથેના સંબંધના કિસ્સામાં સામાન્ય UCC નોંધણી કરતાં વધુ ગંભીર ફોજદારી કાયદા લાગુ થઈ શકે છે.
આવા મામલાઓમાં POCSO Act જેવી લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈઓ હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. તેથી UCCની લિવ-ઇન નોંધણીને નાબાલિગ સંબંધોને માન્યતા આપતી વ્યવસ્થા તરીકે સમજવી યોગ્ય નથી.
આદિવાસી સમાજ માટે અલગ જોગવાઈ
UCCના નામમાં ‘સમાન’ શબ્દ હોવા છતાં કાયદો દરેક વ્યક્તિ પર એકસરખી રીતે લાગુ પડશે એવું નથી. બિલમાં **Scheduled Tribes (ST)**ને તેના દાયરામાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. બંધારણીય રીતે સુરક્ષિત કેટલીક પરંપરાગત પ્રથાઓ અને અધિકારોને ધ્યાનમાં રાખીને આ અપવાદ રાખવામાં આવ્યો છે.
આનો અર્થ એ થયો કે ગુજરાતના આદિવાસી સમુદાયો માટે UCCની જોગવાઈઓ સામાન્ય રીતે લાગુ નહીં પડે. આ અપવાદ UCCના અમલની ચર્ચામાં મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે.
ગુજરાત પહેલું નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મેળવનાર પ્રક્રિયામાં હવે મહત્વનું સ્થાન
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તથ્ય સમજવું જરૂરી છે. ગુજરાતે માર્ચ 2026માં UCC બિલ પસાર કર્યું ત્યારે તે ઉત્તરાખંડ પછી બીજું રાજ્ય હતું. ત્યારબાદ આસામે મે 2026માં અને મધ્ય પ્રદેશે જુલાઈ 2026માં પોતપોતાના UCC બિલ પસાર કર્યા. તેથી માત્ર વિધાનસભામાં બિલ પસાર કરવાના ક્રમ પ્રમાણે ગુજરાત હવે “બીજું રાજ્ય” નથી.
પરંતુ 2 ઓક્ટોબર 2026ના રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાદ ગુજરાત માટે એક અલગ મહત્વનો તબક્કો પૂર્ણ થયો છે. સપ્ટેમ્બર સુધીના અહેવાલોમાં ગુજરાત, આસામ અને મધ્ય પ્રદેશના બિલો રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરીની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. હવે ગુજરાતને મંજૂરી મળી ગઈ છે.
હવે આગળ શું થશે?
રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી પછી હવે ગુજરાત સરકાર માટે સૌથી મહત્વનું કામ કાયદાના અમલની વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનું છે. લગ્ન નોંધણી, લિવ-ઇન સંબંધોની નોંધણી, છૂટાછેડાની પ્રક્રિયા, સંબંધિત અધિકારીઓની જવાબદારી અને ઓનલાઈન અથવા ઓફલાઈન અરજી જેવી વ્યવહારુ બાબતો માટે નિયમો અને વહીવટી વ્યવસ્થા જરૂરી બનશે.
બિલમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે કાયદો રાજ્ય સરકાર ગેઝેટમાં જે તારીખ નક્કી કરશે તે તારીખથી અમલમાં આવશે. એટલે રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી કાનૂની રીતે મોટું પગલું છે, પરંતુ સામાન્ય નાગરિક માટે કાયદાની વાસ્તવિક પ્રક્રિયા સમજવા માટે અમલની સત્તાવાર તારીખ અને નિયમોની રાહ જોવી જરૂરી રહેશે.
સામાન્ય લોકો માટે તેનો અર્થ શું?
સામાન્ય પરિવાર માટે UCCની સૌથી સીધી અસર લગ્ન, છૂટાછેડા અને મિલકતના વારસા જેવા મુદ્દાઓમાં જોવા મળી શકે છે. લગ્નનું રજિસ્ટ્રેશન, વારસાની પ્રક્રિયા, એકથી વધુ લગ્ન પર પ્રતિબંધ અને લિવ-ઇન સંબંધની નોંધણી જેવા મુદ્દાઓ હવે એક સામાન્ય કાનૂની માળખા હેઠળ આવશે.
ખાસ કરીને એવા લોકો માટે આ ફેરફાર મહત્વનો બની શકે છે જેઓ લગ્ન, છૂટાછેડા, મિલકતના વારસા અથવા લિવ-ઇન સંબંધ સાથે જોડાયેલી કાનૂની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે. જોકે, દરેક કેસમાં ચોક્કસ અધિકાર કે જવાબદારી સમજવા માટે UCCની અંતિમ અમલમાં આવેલી કલમો અને નિયમો જોવાનું જરૂરી રહેશે.
ગુજરાતમાં UCCને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળવાથી હવે રાજ્યની વ્યક્તિગત નાગરિક બાબતો માટેની કાનૂની વ્યવસ્થામાં એક નવો તબક્કો શરૂ થયો છે. આગામી સમયમાં સરકાર દ્વારા જાહેર થનારા નિયમો અને અમલની તારીખથી સ્પષ્ટ થશે કે આ જોગવાઈઓ જમીન પર કેવી રીતે લાગુ પડે છે અને નાગરિકો માટે તેની પ્રક્રિયા કેટલી સરળ બને છે.
