કેશ ડિપોઝિટ અને ઇન્કમ ટેક્સના નિયમો: ₹10 લાખની મર્યાદા પાછળનું સાચું ગણિત
નિયમ એવો નથી કે તમે ₹10 લાખથી વધુ રકમ જમા જ ન કરાવી શકો. તમે ગમે તેટલા નાણાં જમા કરાવી શકો છો, શરત માત્ર એટલી જ છે કે તે પૈસા કાયદેસરના સ્ત્રોતમાંથી હોવા જોઈએ, અને જો જરૂર પડે તો તમે તેનો હિસાબ આપી શકવા સક્ષમ હોવા જોઈએ. તો પછી આ ₹10 લાખનો આંકડો વારંવાર ચર્ચામાં કેમ આવે છે? આવો આ બાબતને વિગતવાર સમજીએ.
જ્યારે કેશ ડિપોઝિટ ₹10 લાખ સુધી પહોંચે ત્યારે શું થાય છે?
સ્ટેટમેન્ટ ઓફ ફાઇનાન્સિયલ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ (SFT) ના નિયમો હેઠળ, બેંકો માટે એ ફરજિયાત છે કે જો કોઈ નાણાકીય વર્ષમાં એક કે તેથી વધુ સેવિંગ્સ એકાઉન્ટમાં કુલ ₹10 લાખ કે તેથી વધુ રોકડ રકમ જમા થાય, તો તેની માહિતી ટેક્સ વિભાગને આપવી પડે છે. (આ નિયમ ચાલુ ખાતા એટલે કે કરન્ટ અકાઉન્ટ અને ટાઇમ ડિપોઝિટ સિવાયના ખાતાઓ માટે છે.)
અહીં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ ગણતરી આખા વર્ષના કુલ સરવાળા પર આધાર રાખે છે.
ધારો કે તમે એક જ નાણાકીય વર્ષમાં પહેલાં ₹3 લાખ કેશ જમા કરાવ્યા, થોડા મહિના પછી ₹4 લાખ જમા કરાવ્યા અને પછી ફરીથી ₹3 લાખ જમા કરાવ્યા. ભલે આ રકમ તમે અલગ-અલગ સમયે જમા કરાવી હોય, પરંતુ વર્ષના અંતે તેનો કુલ સરવાળો ₹10 લાખની મર્યાદાને સ્પર્શી જાય છે. તેથી, મોટી રકમને ટુકડાઓમાં અલગ-અલગ સમયે જમા કરાવવાથી કોઈ ફરક નથી પડતો, કારણ કે બેંકો રિપોર્ટિંગ માટે વાર્ષિક કુલ રકમ (Aggregate amount) જ જુએ છે. આવી લેણ-દેણની વિગતો ઇન્કમ ટેક્સ ઈ-ફાઈલિંગ પોર્ટલ પર તમારા વાર્ષિક માહિતી નિવેદન (AIS) માં પણ દેખાઈ શકે છે.
શું ₹10 લાખ જમા કરાવવાથી ટેક્સ નોટિસ આવી જશે?
આ એક સૌથી મોટો સવાલ છે. જવાબ છે – ના. રિપોર્ટિંગ લિમિટ પાર થવાનો મતલબ એવો નથી કે તમે કંઈક ગેરકાયદેસર કર્યું છે અથવા તમારા આખા પૈસા પર ટેક્સ લાગી જશે.
અહીં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે રોકડ ક્યાંથી આવી છે?
ઉદાહરણ તરીકે, આ રોકડ તમારા વ્યવસાય (વ્યાપાર) ની હોઈ શકે છે, કોઈ સંપત્તિ (મિલકત) વેચવાથી મળી હોઈ શકે છે, અથવા અગાઉ બેંકમાંથી ઉપાડેલી રકમ પણ હોઈ શકે છે. જો તમારી પાસે આ નાણાંનો યોગ્ય સ્ત્રોત અને તેના પુરાવા (દસ્તાવેજો) હોય, તો મોટું ડિપોઝિટ કરવાથી કોઈ સમસ્યા ઊભી થતી નથી.
મુશ્કેલી ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે જમા કરાયેલા નાણાં તમારા ટેક્સ રિટોર્ડ કે આવક સાથેમેળ ખાતા નથી. જો આવું થાય, તો તમને નાણાંના સ્ત્રોત વિશે પૂછપરછ થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં રસીદો, ઇન્વોઇસ, સેલ ડીડ, બેંક વિડ્રોલના રેકોર્ડ્સ અને અન્ય કાગળો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થાય છે.
NEFT અથવા RTGS દ્વારા મળતા નાણાં માટે શું નિયમ છે?
અહીં જે ₹10 લાખની SFT મર્યાદાની વાત થઈ રહી છે, તે ખાસ કરીને રોકડ (Cash) જમા કરવા માટે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે તમારા સેવિંગ્સ એકાઉન્ટમાં આવતા તમામ પૈસાની મર્યાદા ₹10 લાખ છે.
જો કોઈ તમારા ખાતામાં NEFT અથવા RTGS દ્વારા ₹12 લાખ ટ્રાન્સફર કરે છે, તો તે સીધા બેંકમાં જઈને રોકડ જમા કરાવવા કરતાં અલગ બાબત છે. અલબત્ત, બેંક ટ્રાન્સફર થયા એટલે તે ઓટોમેટિક ટેક્સ-ફ્રી થઈ જાય તેવું નથી. તમને નાણાં શા માટે મળ્યા છે તેના આધારે ટેક્સની જવાબદારી નક્કી થાય છે, માત્ર એ વાત પર નહીં કે તે રોકડમાં આવ્યા છે કે બેંક ટ્રાન્સફરથી.
રોકડના સ્ત્રોતનો રેકોર્ડ રાખવો શા માટે જરૂરી છે?
જો તમે અવારનવાર મોટી રકમ રોકડમાં જમા કરાવતા હોવ, તો તેના દસ્તાવેજો હંમેશા સાચવીને રાખો. જો તમે નિયમિતપણે રોકડમાં જ વેપાર કરતા હોવ, તો યોગ્ય રેકોર્ડ જાળવવો વધુ અનિવાર્ય બની જાય છે.
મોટા રોકડ વ્યવહારો માટે અલગ કાયદાકીય નિયમો પણ છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઇન્કમ ટેક્સ કાયદાની કલમ 269ST હેઠળ સામાન્ય રીતે કોઈ એક વ્યક્તિ પાસેથી એક જ દિવસમાં, એક જ વ્યવહાર માટે અથવા કોઈ ચોક્કસ પ્રસંગ માટે ₹2 લાખ કે તેથી વધુ રોકડ સ્વીકારવા પર પ્રતિબંધ છે (જેમાં કેટલાક અપવાદો પણ સામેલ છે).
આનો અર્થ એ થયો કે તમારે ફક્ત બેંકના ₹10 લાખના રિપોર્ટિંગ નિયમને જ ધ્યાનમાં નથી રાખવાનું, પરંતુ તે રોકડ તમારા સુધી કઈ રીતે પહોંચી તે પણ નિયમો મુજબ હોવું જોઈએ. ટૂંકમાં, ₹10 લાખ એ સેવિંગ્સ એકાઉન્ટમાં કેશ જમા કરાવવાની કોઈ વાર્ષિક મર્યાદા નથી, પરંતુ તે માત્ર એક રિપોર્ટિંગ લિમિટ છે. જો તમે મોટી રકમ જમા કરાવો છો, તો તમારી પાસે તેનો સાચો હિસાબ અને પૂરતા દસ્તાવેજો હોવા અનિવાર્ય છે.
