શિક્ષક-વિદ્યાર્થીનો ગુણોત્તર: ભારતની સ્થિતિ અમેરિકા, ચીન, રશિયા અને ફ્રાન્સ કરતાં કેટલી અલગ?
કોઈપણ દેશના ભવિષ્યનો પાયો તેની શિક્ષણ વ્યવસ્થા પર ઊભો થાય છે. શાળામાં બાળકને કેટલું સારું શિક્ષણ મળે છે, તેને શિક્ષકનું કેટલું વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન મળે છે અને વર્ગખંડમાં શિક્ષક દરેક વિદ્યાર્થી સુધી કેટલી સરળતાથી પહોંચી શકે છે, આ તમામ બાબતો શિક્ષણની ગુણવત્તા નક્કી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ જ કારણસર શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વચ્ચેનો ગુણોત્તર એટલે કે Teacher-Student Ratio માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ સમગ્ર શિક્ષણ વ્યવસ્થાનું મહત્વનું માપદંડ છે.
તાજેતરમાં ફ્રાન્સમાં શિક્ષણ વ્યવસ્થાને લઈને થયેલા મોટા પાયાના વિરોધ પ્રદર્શને આ મુદ્દાને ફરી વૈશ્વિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવ્યો છે. વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને વાલીઓ દ્વારા શિક્ષકોની અછત, વર્ગખંડોમાં વધુ વિદ્યાર્થીઓ, શાળાઓની ખરાબ સ્થિતિ અને પૂરતા ભંડોળના અભાવ જેવા પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો ઓક્ટોબર સુધીમાં દેશના અનેક વિસ્તારોમાં ફેલાયા છે. 6 ઓક્ટોબરના વિરોધ દરમિયાન લાખો લોકો રસ્તા પર ઉતર્યા હતા અને શિક્ષણ વ્યવસ્થાની સ્થિતિ અંગે સરકાર પર દબાણ વધ્યું હતું.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે સ્વાભાવિક રીતે એક સવાલ ઊભો થાય છે—વિશ્વના મોટા દેશોમાં એક શિક્ષકની જવાબદારી હેઠળ સરેરાશ કેટલા વિદ્યાર્થીઓ હોય છે? ભારતની સ્થિતિ અમેરિકા, ચીન, રશિયા અને ફ્રાન્સની સરખામણીમાં ક્યાં ઊભી છે?
શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તર આખરે શું દર્શાવે છે?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તરનો અર્થ એ છે કે શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં ઉપલબ્ધ શિક્ષકોની સરખામણીમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા કેટલી છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ગુણોત્તર 15:1 હોય તો તેનો અર્થ એ થાય કે સરેરાશ 15 વિદ્યાર્થીઓ પાછળ એક શિક્ષક ઉપલબ્ધ છે.
પરંતુ અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. આ આંકડાને સીધો વર્ગખંડની સંખ્યા તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. એટલે કે 15:1નો અર્થ એવો નથી કે દરેક વર્ગમાં માત્ર 15 જ વિદ્યાર્થીઓ બેઠા હોય. રાષ્ટ્રીય અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ ગુણોત્તર સમગ્ર શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં ઉપલબ્ધ શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચેનો સરેરાશ સંબંધ દર્શાવે છે.
તેમ છતાં આ આંકડો ખૂબ ઉપયોગી છે. કારણ કે શિક્ષક દીઠ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા વધે ત્યારે વ્યક્તિગત ધ્યાન આપવું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. ખાસ કરીને નાના બાળકો, શૈક્ષણિક રીતે નબળા વિદ્યાર્થીઓ અથવા વિશેષ માર્ગદર્શનની જરૂરિયાત ધરાવતા બાળકો માટે શિક્ષકનું વ્યક્તિગત ધ્યાન ખૂબ મહત્વનું હોય છે.
ભારતની સ્થિતિ શું કહે છે?
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા અને સૌથી વૈવિધ્યસભર શિક્ષણ તંત્ર ધરાવતા દેશોમાંથી એક છે. દેશના પ્રી-પ્રાઇમરીથી લઈને હાયર સેકન્ડરી સ્તર સુધી કરોડો વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે અને લાખો શિક્ષકો શિક્ષણકાર્ય સાથે જોડાયેલા છે.
TV9ના અહેવાલમાં ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ ભારતમાં સરેરાશ આશરે 24 વિદ્યાર્થીઓ પાછળ એક શિક્ષકનો ગુણોત્તર દર્શાવવામાં આવ્યો છે. દેશમાં આશરે 14.71 લાખ શાળાઓ, 1 કરોડથી વધુ શિક્ષકો અને લગભગ 24.69 કરોડ વિદ્યાર્થીઓનું વિશાળ શિક્ષણ તંત્ર છે.
આટલી વિશાળ સંખ્યાને કારણે ભારત માટે શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા અને તેમનું યોગ્ય વિતરણ બંને મોટી પડકારરૂપ બાબતો છે. એક તરફ મોટા શહેરોની કેટલીક ખાનગી શાળાઓમાં વર્ગખંડો પ્રમાણમાં નાના હોઈ શકે છે, તો બીજી તરફ કેટલાક સરકારી અથવા ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં શિક્ષકોની અછત જોવા મળી શકે છે.
અર્થાત્, સમગ્ર ભારતનો એક સરેરાશ આંકડો દેશના દરેક ગામ, શહેર કે રાજ્યની વાસ્તવિક સ્થિતિને સંપૂર્ણ રીતે રજૂ કરી શકતો નથી.
અમેરિકા: સરેરાશ ઓછા વિદ્યાર્થીઓ પાછળ એક શિક્ષક
અમેરિકાની વાત કરીએ તો અહીં શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તર ભારત કરતાં ઓછો જોવા મળે છે. ઉપલબ્ધ OECD આંકડા મુજબ અમેરિકામાં પ્રાથમિક શિક્ષણ સ્તરે શિક્ષક દીઠ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા આશરે 15 જેટલી છે. Lower Secondary સ્તરે આ આંકડો લગભગ 14 જેટલો છે.
આનો અર્થ એવો નથી કે અમેરિકાની દરેક શાળામાં દરેક વર્ગમાં માત્ર 14 કે 15 વિદ્યાર્થીઓ જ હોય છે. વિવિધ રાજ્યો, જિલ્લાઓ અને શાળાઓ વચ્ચે મોટો તફાવત હોઈ શકે છે.
પરંતુ સમગ્ર શિક્ષણ વ્યવસ્થાનો સરેરાશ જોવામાં આવે તો અમેરિકામાં શિક્ષક દીઠ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ભારત કરતાં ઓછી છે. પરિણામે શિક્ષકોને વિદ્યાર્થીઓ સાથે વ્યક્તિગત રીતે કામ કરવા માટે તુલનાત્મક રીતે વધુ તક મળી શકે છે.
અહીં એ પણ ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે કે શિક્ષણની ગુણવત્તા માત્ર શિક્ષકોની સંખ્યા પર આધારિત નથી. શિક્ષકોની તાલીમ, શાળાનું માળખું, અભ્યાસક્રમ, ટેક્નોલોજી, પરિવારની ભૂમિકા અને સરકારનું શિક્ષણ બજેટ પણ એટલું જ મહત્વ ધરાવે છે.
ચીનમાં શિક્ષક-વિદ્યાર્થીનું પ્રમાણ કેવું છે?
ચીન પણ વિશાળ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે અને તેની શિક્ષણ વ્યવસ્થા ખૂબ મોટા પાયે કાર્ય કરે છે. તેમ છતાં ઉપલબ્ધ આંકડાઓમાં ચીનનો શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તર ભારત કરતાં ઓછો જોવા મળે છે.
2024ના આંકડા પ્રમાણે ચીનમાં પ્રાથમિક સ્તરે લગભગ 16 વિદ્યાર્થીઓ પાછળ એક શિક્ષક, Lower Secondaryમાં આશરે 13 વિદ્યાર્થીઓ પાછળ એક શિક્ષક અને Upper Secondaryમાં લગભગ 14 વિદ્યાર્થીઓ પાછળ એક શિક્ષકનો ગુણોત્તર દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
ચીનના આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે માધ્યમિક સ્તરે એક શિક્ષકની જવાબદારી હેઠળ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ભારતના સરેરાશ આંકડા કરતાં ઓછી છે.
પરંતુ ચીન જેવા વિશાળ દેશમાં પણ પ્રદેશ પ્રમાણે સ્થિતિ બદલાઈ શકે છે. મોટા શહેરોમાં શૈક્ષણિક સુવિધાઓ વધુ સારી હોઈ શકે છે, જ્યારે દૂરના વિસ્તારોમાં શિક્ષકો અને અન્ય શૈક્ષણિક સાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવાની સમસ્યા અલગ હોઈ શકે છે.
રશિયામાં શું સ્થિતિ છે?
રશિયામાં પણ શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તર ભારતની સરખામણીમાં થોડો ઓછો છે. ઉપલબ્ધ આંકડા પ્રમાણે ત્યાં આશરે 19 વિદ્યાર્થીઓ પાછળ એક શિક્ષકનો ગુણોત્તર જોવા મળે છે.
રશિયા ભૌગોલિક રીતે ખૂબ મોટો દેશ હોવાથી અહીં પણ શહેર અને દૂરના વિસ્તારો વચ્ચે તફાવત રહેવાની શક્યતા છે. મોટા શહેરોમાં શિક્ષકો અને શાળાઓની ઉપલબ્ધતા વધુ હોઈ શકે છે, જ્યારે દૂરના અથવા ઓછી વસ્તીવાળા વિસ્તારોમાં પૂરતા શિક્ષકો પહોંચાડવા મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ ઉદાહરણથી એ સમજાય છે કે માત્ર દેશનો સરેરાશ આંકડો જોવાથી આખી તસવીર સમજાતી નથી. શિક્ષણ વ્યવસ્થાની વાસ્તવિક સ્થિતિ જાણવા માટે પ્રદેશ, શાળાનો પ્રકાર અને શિક્ષણનું સ્તર પણ જોવું પડે છે.
ફ્રાન્સમાં વિરોધ કેમ થઈ રહ્યો છે?
હાલના સમયમાં ફ્રાન્સનું ઉદાહરણ સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. ત્યાં વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોની નારાજગી માત્ર શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તર સુધી મર્યાદિત નથી. શિક્ષકોની અછત, સ્ટાફની ઉપલબ્ધતા, વર્ગખંડોમાં ભીડ, જર્જરિત શાળાઓ, લાંબા કલાકો અને શૈક્ષણિક સુવિધાઓના અભાવ જેવા મુદ્દાઓ પણ વિરોધના કેન્દ્રમાં છે.
સપ્ટેમ્બરના અંતથી શરૂ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો ઝડપથી અનેક શહેરો અને શાળાઓ સુધી પહોંચ્યા. 6 ઓક્ટોબરે થયેલા વિરોધમાં 2.5 લાખથી વધુ લોકો રસ્તા પર ઉતર્યા હોવાનું ફ્રાન્સના ગૃહ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું, જ્યારે આયોજકોએ વધુ મોટો આંકડો આપ્યો હતો. વિરોધ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને પોલીસ વચ્ચે અથડામણની ઘટનાઓ પણ બની હતી.
રોઇટર્સના અહેવાલ અનુસાર ફ્રાન્સના અનેક વિદ્યાર્થીઓનો મુખ્ય મુદ્દો શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સ્ટાફની અછત અને શાળાઓની ખરાબ સ્થિતિ છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં વિદ્યાર્થીઓએ વર્ગખંડોની ભીડ અને શાળાની મૂળભૂત સુવિધાઓ અંગે પણ ફરિયાદ કરી છે.
આથી અહીં એક મહત્વની બાબત સામે આવે છે—શિક્ષણની ગુણવત્તા માત્ર કાગળ પરના શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તરથી નક્કી થતી નથી. શાળામાં વાસ્તવમાં શિક્ષક ઉપલબ્ધ છે કે નહીં, શિક્ષક ગેરહાજર હોય ત્યારે તેનું સ્થાન ભરાય છે કે નહીં અને વિદ્યાર્થીઓને યોગ્ય માળખાકીય સુવિધાઓ મળે છે કે નહીં, તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
OECDના તાજા આંકડા શું કહે છે?
2026ની OECD Education at a Glance માહિતીમાં પણ દેશો વચ્ચે શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તરમાં નોંધપાત્ર તફાવત જોવા મળે છે. OECDના સરેરાશ આંકડા મુજબ પ્રાથમિક શિક્ષણમાં આશરે 14 વિદ્યાર્થીઓ પાછળ એક શિક્ષક છે, જ્યારે Lower Secondary અને Upper Secondary સ્તરે આ સરેરાશ લગભગ 13 વિદ્યાર્થીઓ જેટલી છે.
આ સરખામણીમાંથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ઘણા વિકસિત દેશોમાં શિક્ષક દીઠ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ભારતના કેટલાક સ્તરના આંકડાઓ કરતાં ઓછી છે.
તાજેતરના વિશ્લેષણમાં ભારત માટે પ્રાથમિક સ્તરે 27, Lower Secondaryમાં 19 અને Upper Secondaryમાં 21 વિદ્યાર્થીઓ પ્રતિ શિક્ષકના આંકડા પણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. જોકે અલગ અહેવાલો અને ડેટાસેટમાં વ્યાખ્યા, વર્ષ અને શિક્ષકની ગણતરીની પદ્ધતિ અલગ હોઈ શકે છે, તેથી જુદા સ્રોતોના આંકડાની સીધી સરખામણી કરતી વખતે સાવચેતી જરૂરી છે.
શું ઓછા વિદ્યાર્થીઓ એટલે હંમેશા સારું શિક્ષણ?
આ સવાલનો જવાબ સીધો ‘હા’ નથી.
નાના વર્ગખંડનો ફાયદો ચોક્કસપણે છે. શિક્ષક દરેક વિદ્યાર્થીને વધુ સમય આપી શકે છે, પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકે છે અને વિદ્યાર્થીઓની વ્યક્તિગત મુશ્કેલીઓ સમજી શકે છે. ખાસ કરીને પ્રાથમિક શિક્ષણમાં આ બાબત ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
પરંતુ માત્ર વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઘટાડવાથી શિક્ષણ આપમેળે ઉત્તમ બની જતું નથી.
જો શિક્ષકની તાલીમ નબળી હોય, અભ્યાસક્રમ જૂનો હોય, શાળામાં લેબોરેટરી કે લાઇબ્રેરી ન હોય, ડિજિટલ સાધનોનો અભાવ હોય અથવા વિદ્યાર્થીઓને ઘરેથી શૈક્ષણિક સહયોગ ન મળતો હોય, તો માત્ર ઓછા વિદ્યાર્થીઓનો ગુણોત્તર પૂરતો નથી.
એટલે શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તરને શિક્ષણની ગુણવત્તાના એક મહત્વપૂર્ણ સૂચક તરીકે જોવો જોઈએ, પરંતુ એકમાત્ર માપદંડ તરીકે નહીં.
ભારત સામે સૌથી મોટો પડકાર શું છે?
ભારતની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની વિશાળ વસ્તી અને વિદ્યાર્થીઓની મોટી સંખ્યા છે. દેશના દરેક બાળકને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ આપવું માત્ર શાળાઓ બનાવવાનો વિષય નથી. તે માટે પૂરતા શિક્ષકોની ભરતી, તેમની યોગ્ય જગ્યાએ નિમણૂક, નિયમિત તાલીમ અને સતત મૂલ્યાંકનની જરૂર પડે છે.
કેટલાક વિસ્તારોમાં એક જ શાળામાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ખૂબ વધારે હોઈ શકે છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં વિદ્યાર્થીઓ ઓછા હોવા છતાં શાળા સુધી શિક્ષક પહોંચાડવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
આથી ભારત માટે માત્ર ‘કેટલા શિક્ષકો છે?’ એવો સવાલ પૂરતો નથી. ‘કયા વિસ્તારમાં કેટલા શિક્ષકો છે?’ અને ‘કયા વિષયના શિક્ષકો ઉપલબ્ધ છે?’ એ પ્રશ્નો પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે.
માત્ર સંખ્યા નહીં, શિક્ષકની ગુણવત્તા પણ જરૂરી
એક સારો શિક્ષક માત્ર પાઠ્યપુસ્તક સમજાવતો વ્યક્તિ નથી. તે વિદ્યાર્થીની જિજ્ઞાસા વિકસાવે છે, પ્રશ્ન પૂછવાની હિંમત આપે છે અને બાળકમાં આત્મવિશ્વાસ ઊભો કરે છે.
જો એક શિક્ષક પાસે 40 કે 50 વિદ્યાર્થીઓ હોય તો દરેક બાળકની વ્યક્તિગત ક્ષમતા સમજવી મુશ્કેલ બની શકે છે. બીજી તરફ 15-20 વિદ્યાર્થીઓનો વર્ગ શિક્ષકને વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન માટે વધુ તક આપી શકે છે.
પરંતુ સાથે સાથે શિક્ષકને આધુનિક શિક્ષણ પદ્ધતિની તાલીમ પણ મળવી જોઈએ. આજના સમયમાં AI, ડિજિટલ લર્નિંગ, ઓનલાઈન સ્રોતો અને નવી ટેક્નોલોજી શિક્ષણનો ભાગ બની રહ્યા છે. તેથી શિક્ષકોને પણ સતત નવી કુશળતા શીખવાની તક આપવી જરૂરી છે.
ગ્રામ્ય અને શહેરી ભારત વચ્ચેનો તફાવત
ભારતમાં શિક્ષણની ચર્ચા કરતી વખતે શહેર અને ગામ વચ્ચેનો તફાવત ભૂલી શકાય નહીં.
મોટા શહેરોમાં અનેક વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હોય છે. સરકારી શાળાઓ ઉપરાંત ખાનગી શાળાઓ, કોચિંગ, ઓનલાઈન શિક્ષણ અને અન્ય શૈક્ષણિક સાધનો સરળતાથી મળી શકે છે.
પરંતુ ઘણા ગ્રામ્ય અને દૂરના વિસ્તારોમાં પરિસ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે. અહીં શાળાની ઇમારત, પરિવહન, વિષય નિષ્ણાત શિક્ષકો અને ડિજિટલ સાધનોની ઉપલબ્ધતા પડકારરૂપ બની શકે છે.
આથી ભારત માટે શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તરમાં સુધારો માત્ર રાષ્ટ્રીય સ્તરે સરેરાશ આંકડો ઘટાડવાથી શક્ય નહીં બને. દરેક રાજ્ય અને દરેક જિલ્લામાં સ્થાનિક જરૂરિયાત પ્રમાણે આયોજન કરવું પડશે.
ફ્રાન્સના વિરોધમાંથી ભારતે શું શીખવું જોઈએ?
ફ્રાન્સમાં ચાલી રહેલી હાલની ઘટનાઓનો સીધો અર્થ એવો નથી કે ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થા પણ તેવી જ સ્થિતિમાં છે. પરંતુ આ ઘટનામાંથી એક મહત્વનો પાઠ ચોક્કસ મળે છે.
શિક્ષણ ક્ષેત્રની સમસ્યાઓ લાંબા સમય સુધી અવગણવામાં આવે તો તે માત્ર શાળાના વર્ગખંડ સુધી સીમિત રહેતી નથી. શિક્ષકોની અછત, શાળાની ખરાબ સ્થિતિ અને વિદ્યાર્થીઓ પર વધતું શૈક્ષણિક દબાણ આખરે સામાજિક અસંતોષનું કારણ બની શકે છે.
ફ્રાન્સમાં વિદ્યાર્થીઓની નારાજગી પાછળ શિક્ષકોની અછત ઉપરાંત માળખાકીય સુવિધાઓ અને ભંડોળનો મુદ્દો પણ છે. તેથી શિક્ષણને માત્ર પરીક્ષા અને પરિણામના ચશ્માથી જોવાને બદલે સમગ્ર સિસ્ટમ તરીકે જોવાની જરૂર છે.
અંતે સવાલ એક જ છે—વિદ્યાર્થીને કેટલું ધ્યાન મળે છે?
અમેરિકા, ચીન, રશિયા, ફ્રાન્સ અને ભારતના આંકડાઓ જોતા શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તરમાં સ્પષ્ટ તફાવત જોવા મળે છે. પરંતુ આ આંકડાઓનો સાચો અર્થ ત્યારે જ સમજાય જ્યારે આપણે તેની પાછળનો મોટો પ્રશ્ન પૂછીએ—એક વિદ્યાર્થીને શિક્ષક પાસેથી ખરેખર કેટલું વ્યક્તિગત ધ્યાન મળે છે?
ભારત પાસે વિશાળ યુવા વસ્તી છે અને આ વસ્તી દેશની સૌથી મોટી શક્તિ બની શકે છે. પરંતુ તે માટે શાળાઓમાં પૂરતા શિક્ષકો, યોગ્ય તાલીમ, આધુનિક માળખું અને દરેક બાળક સુધી પહોંચતું શિક્ષણ જરૂરી છે.
આજના સમયમાં શિક્ષણ પર ખર્ચને માત્ર ખર્ચ તરીકે જોવાની જરૂર નથી. તે દેશના ભવિષ્યમાં રોકાણ છે.
એક વર્ગખંડમાં બેઠેલા દરેક બાળકની પાછળ એક સપનું હોય છે. કોઈ ડૉક્ટર બનવા માંગે છે, કોઈ એન્જિનિયર, કોઈ વૈજ્ઞાનિક, કોઈ શિક્ષક તો કોઈ ઉદ્યોગસાહસિક. એ સપનાને યોગ્ય દિશા આપવાની જવાબદારી શિક્ષક અને શિક્ષણ વ્યવસ્થાની છે.
એટલે ભવિષ્યની શિક્ષણ નીતિમાં માત્ર શાળાઓની સંખ્યા કે વિદ્યાર્થીઓના પ્રવેશ પર ધ્યાન આપવાને બદલે દરેક વિદ્યાર્થી સુધી ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષક પહોંચે, તે વધુ મહત્વનું બનશે.
આખરે શિક્ષણની સફળતા એ નથી કે કેટલા બાળકો શાળામાં જાય છે. સાચી સફળતા ત્યારે કહેવાય જ્યારે શાળામાં જતું દરેક બાળક ત્યાંથી કંઈક શીખીને, આત્મવિશ્વાસ સાથે અને પોતાના ભવિષ્ય માટે તૈયાર થઈને બહાર આવે.
