ભારત-ઘાના સંબંધોને નવી દિશા: વૈશ્વિક દક્ષિણની એકતા સાથે UNSC સુધારાની માંગ તેજ
આફ્રિકા સાથે ભારતના સંબંધો છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સતત મજબૂત બની રહ્યા છે. આ કડીમાં ઘાના ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરની ઘાના મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશોએ દ્વિપક્ષીય સંબંધોને વધુ વ્યાપક અને મજબૂત બનાવવાના માર્ગો અંગે ચર્ચા કરી હતી. ખાસ કરીને આરોગ્ય, કૃષિ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ટેક્નોલોજી, રેલવે, સંરક્ષણ અને ખાણકામ જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધારવા પર ભાર મૂકાયો છે.
જયશંકરે ભારત અને ઘાનાને માત્ર પરંપરાગત ભાગીદાર નહીં, પરંતુ ‘વૈશ્વિક દક્ષિણ’ના એવા દેશો તરીકે રજૂ કર્યા છે, જેમની સમસ્યાઓ અને વિકાસની જરૂરિયાતોમાં ઘણી સમાનતા છે. તેમના મતે વિકાસશીલ દેશો એકબીજાના અનુભવોમાંથી શીખે અને સાથે મળીને આગળ વધે તો વૈશ્વિક સ્તરે તેમની સ્થિતિ વધુ મજબૂત બની શકે છે.
મોદીની ઘાના મુલાકાત બાદ સંબંધોમાં આવ્યો નવો વેગ
ભારત અને ઘાના વચ્ચેના સંબંધો નવા નથી. ઘાના સ્વતંત્ર બન્યું ત્યારથી બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધો રહ્યા છે. ભારતે ઘાનાની સ્વતંત્રતા પહેલાં જ અક્રામાં પોતાનું પ્રતિનિધિત્વ શરૂ કર્યું હતું અને 1957માં ઘાનાની સ્વતંત્રતા બાદ બંને દેશો વચ્ચે સંપૂર્ણ રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત થયા હતા.
જુલાઈ 2025માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ઘાના મુલાકાતે આ સંબંધોને નવી ગતિ આપી હતી. આ મુલાકાત લગભગ ત્રણ દાયકાના અંતરાલ બાદ કોઈ ભારતીય વડાપ્રધાનની ઘાના સાથેની દ્વિપક્ષીય મુલાકાત હતી. ત્યારબાદ બંને દેશો વચ્ચે સહકારના નવા ક્ષેત્રો શોધવાની પ્રક્રિયાએ ઝડપ પકડી છે.
હવે જયશંકરની મુલાકાતનો મુખ્ય હેતુ આ ગતિને આગળ વધારવાનો અને બંને દેશો વચ્ચેની વ્યાપક ભાગીદારીને વધુ પરિણામલક્ષી બનાવવાનો રહ્યો છે.
વિકાસની સમાન સમસ્યાઓ, ઉકેલના સમાન રસ્તા
ભારત અને ઘાના બંને વિકાસશીલ દેશો છે. બંને દેશોને આરોગ્ય, રોજગાર, કૃષિ, ખાદ્ય સુરક્ષા, ડિજિટલ વિકાસ અને માનવ સંસાધન જેવા ક્ષેત્રોમાં અનેક સમાન પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે.
જયશંકરે આ સમાનતાઓને બંને દેશો માટે તક તરીકે જોવાની વાત કરી છે. ઘાનાનો ‘Accra Reset’ આરોગ્ય ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલો કાર્યક્રમ છે, જ્યારે ભારતમાં આયુષ્માન ભારત જેવી મોટી આરોગ્ય પહેલ ચાલી રહી છે. એ જ રીતે ઘાનાનું ‘Feed Ghana’ ખાદ્ય સુરક્ષા અને કૃષિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જ્યારે ભારતમાં ખેડૂતોની આવક, કૃષિ ઉત્પાદન અને મિલેટ્સને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિવિધ યોજનાઓ અમલમાં છે.
ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં પણ બંને દેશો વચ્ચે સહકારની મોટી સંભાવના છે. ઘાનાએ એક મિલિયન કોડર્સ તૈયાર કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે, જ્યારે ભારત Digital India અને Startup India જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા ડિજિટલ અર્થતંત્રને આગળ ધપાવી રહ્યું છે.
આ પ્રકારની સમાન પહેલો બંને દેશોને એકબીજાનો અનુભવ વહેંચવાની તક આપે છે. વિકાસશીલ દેશો માટે આ સહકાર માત્ર રાજદ્વારી સંબંધો પૂરતો નથી, પરંતુ વાસ્તવિક વિકાસ સાથે જોડાયેલો છે.
કૃષિ અને જૈવવિવિધતામાં નવા કરાર
જયશંકરની મુલાકાત દરમિયાન ભારત અને ઘાના વચ્ચે કૃષિ સંશોધન તથા તાલીમ અને જૈવવિવિધતા ક્ષેત્રે સહકાર વધારવા માટે મહત્વપૂર્ણ સમજૂતીઓ કરવામાં આવી છે.
કૃષિ બંને દેશોની અર્થવ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. આ ક્ષેત્રમાં નવી ટેક્નોલોજી, સંશોધન, તાલીમ અને આધુનિક પદ્ધતિઓની આપલે ખેડૂતો માટે ફાયદાકારક બની શકે છે.
જૈવવિવિધતા ક્ષેત્રે પણ બંને દેશો વચ્ચે સંશોધન અને ક્ષમતાનિર્માણ માટે સહકારનો માર્ગ ખુલ્યો છે. ભારતના Zoological Survey of India અને University of Ghana વચ્ચે શૈક્ષણિક, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને ક્ષમતાનિર્માણ માટે સહયોગની દિશામાં પણ પગલાં લેવાયા છે.
આ કરારો કદમાં ભલે નાના લાગે, પરંતુ લાંબા ગાળે બંને દેશોની સંશોધન ક્ષમતા અને માનવ સંસાધન વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
આરોગ્યથી લઈને સંરક્ષણ સુધી સહકારનો વિસ્તાર
ભારત અને ઘાના હવે માત્ર પરંપરાગત વેપાર સંબંધો સુધી મર્યાદિત રહેવા માંગતા નથી. ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને આરોગ્ય ક્ષેત્ર બંને માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.
ભારત વિશ્વના અનેક દેશોને સસ્તી અને ગુણવત્તાયુક્ત દવાઓ પૂરી પાડે છે. આ ક્ષેત્રમાં ઘાના સાથે વધતો સહકાર આફ્રિકન બજારમાં ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ માટે નવી તકો ઊભી કરી શકે છે. બીજી તરફ ઘાનાને સસ્તી આરોગ્ય સેવાઓ અને દવાઓની ઉપલબ્ધતામાં મદદ મળી શકે છે.
આ ઉપરાંત ખાણકામ, રેલવે, સંરક્ષણ, નવીનીકરણીય ઊર્જા અને ડિજિટલ ટેક્નોલોજી જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ બંને દેશો વધુ નજીક આવી રહ્યા છે. ભારતીય કંપનીઓએ ઘાનામાં ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, હેલ્થકેર, પોલ્ટ્રી અને રિન્યુએબલ એનર્જી જેવા ક્ષેત્રોમાં રોકાણની સંભાવનાઓ દર્શાવી છે.
યુએન સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારાની માંગ
ભારત અને ઘાના વચ્ચેની ચર્ચાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ એટલે કે UNSCમાં સુધારાનો છે.
વર્તમાન વૈશ્વિક વ્યવસ્થા અને સુરક્ષા પરિષદની રચના વચ્ચે મોટો તફાવત હોવાની દલીલ ભારત લાંબા સમયથી કરતું આવ્યું છે. એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાના દેશોની વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં યોગ્ય ભાગીદારી હોવી જોઈએ તેવી માંગ વધી રહી છે.
જયશંકરે સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારત અને ઘાના યુએન સુધારાના મુદ્દે સમાન દૃષ્ટિકોણ ધરાવે છે. બંને દેશો માને છે કે વૈશ્વિક સંસ્થાઓમાં આજની દુનિયાની વાસ્તવિકતાઓનું પ્રતિબિંબ દેખાવું જોઈએ.
આ મુદ્દો માત્ર ભારતની કાયમી સભ્યપદની દાવેદારી પૂરતો મર્યાદિત નથી. આફ્રિકન દેશો પણ સુરક્ષા પરિષદમાં પોતાના પ્રતિનિધિત્વ અને ઐતિહાસિક અન્યાયને દૂર કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે. ભારત આફ્રિકન મોડલને સમર્થન આપી રહ્યું છે અને વિકાસશીલ દેશો સાથે મળીને UNSC સુધારાની પ્રક્રિયાને આગળ ધપાવી રહ્યું છે.
‘વૈશ્વિક દક્ષિણ’ની વધતી ભૂમિકા
આ સમગ્ર સંબંધનો સૌથી મોટો રાજદ્વારી સંદેશ ‘Global South’ એટલે કે વૈશ્વિક દક્ષિણની વધતી ભૂમિકા છે.
દુનિયામાં ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. એક તરફ પરંપરાગત શક્તિ કેન્દ્રો છે, તો બીજી તરફ ભારત, આફ્રિકા અને અન્ય વિકાસશીલ દેશો વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં વધુ અસરકારક ભૂમિકા ભજવવા માંગે છે.
ભારત અને ઘાના વચ્ચેની ભાગીદારી આ પરિવર્તનનું એક ઉદાહરણ બની શકે છે. બંને દેશો વિકાસ, સ્વાવલંબન અને વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતાને મહત્વ આપે છે. જયશંકરે પણ બદલાતી દુનિયામાં દેશોએ પોતાની વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા જાળવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
ઘાનાની BRICSમાં જોડાવાની તૈયારીથી વધ્યું મહત્વ
આ મુલાકાતને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવતી એક બાબત ઘાનાની BRICSમાં જોડાવાની જાહેરાત છે. ઘાનાના વિદેશ મંત્રી સેમ્યુઅલ ઓકુડઝેટો અબ્લાકવાએ જણાવ્યું છે કે તેમનો દેશ BRICSનું સભ્યપદ મેળવવા માટે ઔપચારિક રીતે અરજી કરવાની તૈયારીમાં છે. ઘાનાના મતે આ પગલું તેના આર્થિક વિકલ્પો અને વૈશ્વિક દક્ષિણ સાથેના સહકારને વધુ વિસ્તૃત કરી શકે છે.
જો ઘાના BRICSમાં જોડાવા માટે આગળ વધે છે, તો ભારત-ઘાના સંબંધોને બહુપક્ષીય મંચ પર પણ નવી દિશા મળી શકે છે. ભારત પહેલેથી જ Global Southના દેશો સાથે વધુ સંકલન માટે સક્રિય છે.
આફ્રિકામાં ભારતની લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના
ઘાના સાથે વધતા સંબંધોને માત્ર એક દેશ સાથેની ભાગીદારી તરીકે જોવી યોગ્ય નહીં રહે. આ ભારતની સમગ્ર આફ્રિકા નીતિનો એક ભાગ છે.
જયશંકરની વર્તમાન આફ્રિકા યાત્રામાં ઘાના ઉપરાંત Côte d’Ivoire અને Ethiopiaનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ દર્શાવે છે કે ભારત આફ્રિકન ખંડ સાથે વેપાર, રોકાણ, વિકાસ સહકાર, સંરક્ષણ અને ટેક્નોલોજી સહિતના ક્ષેત્રોમાં લાંબા ગાળાના સંબંધો મજબૂત કરવા માંગે છે.
આફ્રિકામાં ભારત માટે બજારની મોટી સંભાવના છે, પરંતુ તેનાથી પણ મહત્વપૂર્ણ બાબત માનવ સંબંધો અને વિકાસ સહકાર છે. ઘાનામાં વસતો ભારતીય સમુદાય બંને દેશો વચ્ચે જીવંત કડી તરીકે કામ કરે છે.
ભારત અને ઘાના વચ્ચેની ભાગીદારી હવે માત્ર રાજદ્વારી મુલાકાતો અને નિવેદનો સુધી મર્યાદિત રહેવાની નથી. આગામી સમયમાં બંને દેશોએ કરારોને જમીન પર ઉતારવા, વેપાર વધારવા, રોકાણને સરળ બનાવવા અને ટેક્નોલોજી તથા કુશળતા વહેંચવાની દિશામાં કામ કરવું પડશે.
ખાસ કરીને ડિજિટલ ટેક્નોલોજી, આરોગ્ય, કૃષિ, નવીનીકરણીય ઊર્જા અને શિક્ષણ જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકાર સામાન્ય લોકોના જીવનમાં સીધી અસર કરી શકે છે.
સાથે જ યુએન સુરક્ષા પરિષદના સુધારા જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર ભારત અને આફ્રિકન દેશોનું સંકલન વધુ મજબૂત બને તો વૈશ્વિક દક્ષિણનો અવાજ પણ વધુ અસરકારક બની શકે છે.
