શું બાળકો અને પેસેન્જર ટ્રેનના મુસાફરોને મળે છે ટ્રેન ઇન્શ્યોરન્સ? જાણો રેલવે વીમા યોજનાનું પૂરું સત્ય
ભારતીય રેલવેમાં દરરોજ કરોડો નાગરિકો મુસાફરી કરે છે, પરંતુ ટ્રેન અકસ્માત કે અનિચ્છનીય ઘટના સમયે મુસાફરોની સુરક્ષા અને આર્થિક વળતરનો મુદ્દો હંમેશા અત્યંત સંવેદનશીલ રહ્યો છે. આ દિશામાં સુપ્રીમ કોર્ટે રેલવે મંત્રાલયને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને કડક આદેશ આપ્યો છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર ઓનલાઇન ટિકિટ બુક કરાવનારા જ નહીં, પરંતુ રેલવે સ્ટેશનના રિઝર્વેશન કાઉન્ટર પરથી ફિઝિકલ ટિકિટ ખરીદીને મુસાફરી કરતા નાગરિકોને પણ ટ્રાવેલ ઇન્શ્યોરન્સ (મુસાફરી વીમો) ની સુવિધા મળવી જોઈએ.
આ કાનૂની વિવાદ જૂન ૨૦૨૩ માં ઓડિશાના બાલાસોર ખાતે થયેલા ભીષણ ટ્રેન અકસ્માત સાથે જોડાયેલો છે, જેમાં ૨૯૬ મુસાફરોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટે રેલવે બોર્ડને કડક ચેતવણી આપતાં ૨૭ ઓક્ટોબર સુધીમાં આ સિસ્ટમ લાગુ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે અને ટકોર કરી છે કે જો આગામી સુનાવણીમાં કોઈ નક્કર પ્રગતિ નહીં જણાય તો વર્તમાન રેલવે બોર્ડને પદ પર ચાલુ રાખવું કે નહીં તે અંગે વિચાર કરવો પડશે.
રેલવે ટ્રાવેલ ઇન્શ્યોરન્સ કેવી રીતે કામ કરે છે અને કેટલું મળે છે વળતર?
સામાન્ય રીતે, જો કોઈ મુસાફર ટ્રેન અકસ્માતમાં ઘાયલ થાય કે મૃત્યુ પામે, તો રેલવે એક્ટ ૧૯૮૯ હેઠળ પ્રાથમિક વળતર ચૂકવવાની જવાબદારી રેલવે વિભાગની રહે છે. પરંતુ આ ઉપરાંત, મુસાફરો પોતાની સુરક્ષા માટે વધારાનો પેસેન્જર ટ્રાવેલ ઇન્શ્યોરન્સ પણ લઈ શકે છે.
વર્તમાન નિયમો મુજબ, આ વીમા માટે પ્રતિ મુસાફર માત્ર ૪૫ પૈસા (ટેક્સ સહિત) નો અત્યંત મામૂલી ચાર્જ ચૂકવવાનો હોય છે. આ સુવિધા હેઠળ અકસ્માતની ગંભીરતાના આધારે વીમા કંપનીઓ દ્વારા ₹૨ લાખથી લઈને ₹૧૦ લાખ સુધીની રકમનું આર્થિક કવરેજ આપવામાં આવે છે:
મૃત્યુ અથવા કાયમી સંપૂર્ણ અપંગતા: પરિવાર કે વારસદારને ₹૧૦ લાખનું પૂર્ણ વળતર.
કાયમી આંશિક અપંગતા: શારીરિક ક્ષતિના આધારે ₹૭.૫ લાખ સુધીની સહાય.
હોસ્પિટલ સારવાર ખર્ચ: અકસ્માતમાં ઘવાયેલા મુસાફરના ઇલાજ માટે ₹૨ લાખ સુધીનો ખર્ચ.
મૃતદેહનું વહન: અકસ્માત સ્થળેથી મૃતદેહને ઘર સુધી પહોંચાડવા માટે ₹૧૦,૦૦૦ ની વધારાની રકમ.
કાઉન્ટર ટિકિટ ખરીદનારા કેમ રહી જાય છે વંચિત?
વર્તમાન સમયમાં ભારતીય રેલવેમાં લગભગ ૮૭ ટકાથી વધુ રિઝર્વ ટિકિટો ડિજિટલ રીતે એટલે કે ઓનલાઇન બુક થાય છે. IRCTC ની વેબસાઇટ કે એપ દ્વારા ટિકિટ બુક કરતી વખતે ભારતીય નાગરિકોને વીમો લેવાનો વિકલ્પ મળે છે. પરંતુ દેશનો એક મોટો વર્ગ, ખાસ કરીને ગ્રામીણ, અંતરિયાળ અને આર્થિક રીતે નબળા વિસ્તારોના લોકો હજુ પણ સ્ટેશન કાઉન્ટર પર જઈને ટિકિટ ખરીદે છે.
હાલની વ્યવસ્થામાં કાઉન્ટર ટિકિટ ખરીદનારાઓ માટે વીમાનો કોઈ વિકલ્પ ઉપલબ્ધ ન હોવાથી તેઓ અકસ્માત સમયે આ વધારાના સુરક્ષા કવચથી વંચિત રહી જાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ જ અસમાનતા દૂર કરવા અને સમાજના સૌથી નબળા વર્ગને સુરક્ષા આપવા માટે રેલવેને કાઉન્ટર ટિકિટ પર પણ વીમા પ્રક્રિયા શરૂ કરવા નિર્દેશ આપ્યો છે.
કોને મળે છે વીમાનો લાભ અને કોણ છે યોજનાની બહાર?
રેલવે વીમાના નિયમો અનુસાર, આ સુવિધા માત્ર કન્ફર્મ, આંશિક રીતે કન્ફર્મ અને RAC ટિકિટ ધરાવતા ભારતીય નાગરિકો માટે જ ઉપલબ્ધ છે. વિદેશી નાગરિકો તેમજ વેઇટિંગ લિસ્ટ (Waiting List) માં રહેલા મુસાફરોને આ વીમાનો લાભ મળતો નથી.
આ ઉપરાંત, પેસેન્જર ટ્રેનો અને ઇન્ટરસીટી ટ્રેનોના સ્લીપર કે એસી કોચમાં મુસાફરી કરનારા તેમ જ સામાન્ય (જનરલ) અનરિઝર્વ્ડ કોચના મુસાફરો હાલમાં આ યોજનાની બહાર છે. બાળકોના કિસ્સામાં, ૫ વર્ષથી ઓછી વયના બાળકો જેમના માટે અલગ સીટ કે બર્થ બુક કરવામાં આવતી નથી, તેમને વીમો મળતો નથી. પરંતુ ૫ થી ૧૧ વર્ષના બાળકો માટે આ કવરેજ મેળવી શકાય છે. નોંધનીય છે કે વીમાનો દાવો અને તેની તમામ પ્રક્રિયા મુસાફર અને સંબંધિત વીમા કંપની વચ્ચે જ સીધી રીતે થાય છે.
