બ્રહ્મોસ ડીલ બાદ ઇન્ડોનેશિયાની નવી રણનીતિ, પાકિસ્તાન, તુર્કી અને કતાર સાથે સંરક્ષણ સહયોગ વધાર્યો
દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના મહત્વપૂર્ણ દેશ ઇન્ડોનેશિયાએ પોતાની સંરક્ષણ નીતિમાં વિવિધ દેશો સાથેના સંબંધોને મહત્ત્વ આપવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. ભારત સાથે બ્રહ્મોસ સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઇલ અંગે કરાર કર્યા બાદ ઇન્ડોનેશિયાએ પાકિસ્તાન, તુર્કી અને કતાર સાથે પણ સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધારવાની દિશામાં પગલાં લીધાં છે. આ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે ઇન્ડોનેશિયા પોતાની સૈન્ય ક્ષમતાને મજબૂત કરવા માટે એક જ દેશ પર આધાર રાખવાને બદલે અલગ-અલગ ભાગીદારો સાથે સંબંધો વિકસાવવા માગે છે.
21 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ દોહામાં ઇન્ડોનેશિયા, પાકિસ્તાન, તુર્કી અને કતારે ‘બદર’ નામના સંરક્ષણ સહયોગ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કરારનો મુખ્ય હેતુ સંરક્ષણ ઉદ્યોગ, સૈન્ય તાલીમ, ટેક્નોલોજી અને સંશોધનના ક્ષેત્રોમાં પરસ્પર સહકાર વધારવાનો છે. જોકે, આ કરારને ચાર દેશો વચ્ચેના ઔદ્યોગિક સહયોગ તરીકે જોવો જોઈએ; તે પોતે કોઈ પરસ્પર લશ્કરી મદદની સંધિ નથી.
ભારત સાથે બ્રહ્મોસ મિસાઇલનો કરાર
ઇન્ડોનેશિયા અને ભારત વચ્ચેનો સંરક્ષણ સહયોગ તાજેતરના સમયમાં વધુ મજબૂત બન્યો છે. જુલાઈ 2026માં બંને દેશોએ બ્રહ્મોસ મિસાઇલ સિસ્ટમ અંગે કરાર કર્યો હતો. અહેવાલો અનુસાર, આ સોદાની કિંમત આશરે 200 મિલિયન ડોલર છે અને તેમાં ઇન્ડોનેશિયાને બે મિસાઇલ બેટરી પૂરી પાડવાની યોજના છે.
બ્રહ્મોસ ભારત અને રશિયાના સંયુક્ત સાહસ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઇલ છે. તેની ઊંચી ગતિ અને દરિયાઈ લક્ષ્યો સામે ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતાને કારણે તે દરિયાકાંઠાની સુરક્ષા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ઇન્ડોનેશિયા જેવા વિશાળ દરિયાઈ વિસ્તાર ધરાવતા દેશ માટે આવી વ્યવસ્થા તેની દરિયાઈ સુરક્ષા ક્ષમતા વધારવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
આ કરાર ભારતના સંરક્ષણ નિકાસ ક્ષેત્ર માટે પણ મહત્વ ધરાવે છે. તે ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક સંબંધોને વધુ ગાઢ બનાવવાની સાથે હિંદ-પ્રશાંત વિસ્તારમાં દરિયાઈ સુરક્ષા સહયોગને પણ નવી દિશા આપે છે.
પાકિસ્તાન અને તુર્કી સાથે પણ સહયોગ
બ્રહ્મોસ કરારનો અર્થ એવો નથી કે ઇન્ડોનેશિયા અન્ય દેશો પાસેથી સંરક્ષણ સાધનો ખરીદવાનું બંધ કરશે. ઇન્ડોનેશિયા અગાઉ પાકિસ્તાન સાથે JF-17 લડાકુ વિમાનની સંભવિત ખરીદી અંગે ચર્ચા કરી ચૂક્યું છે. જોકે, આ ચર્ચાને અંતિમ ખરીદીના કરાર તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નથી.
બીજી તરફ, તુર્કી સાથે ઇન્ડોનેશિયાના સંરક્ષણ સંબંધો પણ વિકસી રહ્યા છે. બંને દેશો સંરક્ષણ સાધનોના ઉત્પાદન અને ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે સહયોગ ધરાવે છે. ‘બદર’ કરારથી હવે આ પ્રકારના સહયોગને ચાર દેશોના વ્યાપક માળખામાં આગળ વધારવાની તક મળી શકે છે.
કતારની ભૂમિકા પણ અહીં મહત્ત્વપૂર્ણ છે. કતાર પાસે સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં રોકાણ કરવાની ક્ષમતા છે, જ્યારે તુર્કી પાસે વિકસતો સંરક્ષણ ઉદ્યોગ અને ટેક્નિકલ અનુભવ છે. પાકિસ્તાન અને ઇન્ડોનેશિયા માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન, તાલીમ અને ટેક્નોલોજી હસ્તાંતરણના નવા અવસર ઊભા થઈ શકે છે.
‘બદર’ કરારનો હેતુ શું છે?
ચાર દેશો વચ્ચે થયેલા આ કરાર હેઠળ સંરક્ષણ ઉત્પાદન, સૈન્ય કર્મચારીઓની ટેક્નિકલ તાલીમ, સંશોધન અને વિકાસ જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવાનો હેતુ છે. આ દેશો પોતાની ઔદ્યોગિક ક્ષમતાઓ અને ટેક્નોલોજીનો એકબીજાના લાભ માટે ઉપયોગ કરી શકે છે.
આ પ્રકારના સહયોગથી સંરક્ષણ સાધનોની જાળવણી, ઉત્પાદન અને પુરવઠાની વ્યવસ્થા વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવવાની શક્યતા રહે છે. સાથે જ, સ્થાનિક ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન અને કુશળ કર્મચારીઓ માટે રોજગારીની તકો પણ ઊભી થઈ શકે છે.
જોકે, કરારની જાહેરાત થઈ જવાથી તરત જ સંયુક્ત હથિયાર ઉત્પાદન શરૂ થઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. તેના માટે ચોક્કસ પ્રોજેક્ટ, નાણાકીય વ્યવસ્થા, ટેક્નોલોજી હસ્તાંતરણ અને અમલીકરણ અંગેના નિર્ણયો જરૂરી રહેશે.
ઇન્ડોનેશિયાની વ્યૂહાત્મક નીતિ શું સંકેત આપે છે?
ઇન્ડોનેશિયાની આ નીતિ પાછળનું એક સંભવિત કારણ સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં વિકલ્પો વધારવાનું છે. વિવિધ દેશો સાથે સંબંધો જાળવવાથી કોઈ એક સપ્લાયર પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય છે અને જરૂરિયાત મુજબ અલગ-અલગ ટેક્નોલોજીનો લાભ મેળવી શકાય છે.
હિંદ-પ્રશાંત વિસ્તારમાં દરિયાઈ માર્ગો, વેપાર અને પ્રાદેશિક સુરક્ષાનું મહત્ત્વ સતત વધી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં ઇન્ડોનેશિયા પોતાની સૈન્ય ક્ષમતાને આધુનિક બનાવવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી વિસ્તૃત કરવા માગે છે.
આખરે, ભારત સાથેનો બ્રહ્મોસ કરાર અને પાકિસ્તાન, તુર્કી તથા કતાર સાથેનો નવો સહયોગ ઇન્ડોનેશિયાની બહુદિશીય સંરક્ષણ નીતિ દર્શાવે છે. આગામી સમયમાં આ કરારો કેટલા અસરકારક બને છે તે તેમના વાસ્તવિક અમલીકરણ પર નિર્ભર રહેશે. સાથે જ, ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચેના સંરક્ષણ સંબંધો આ વિસ્તૃત આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગની વચ્ચે કેવી રીતે આગળ વધે છે તે પણ જોવાનું રહેશે.
