શું તમે પણ પીઓ છો ‘ઓલ્ડ મંક’? તો જાણી લો આ વિવાદ જેણે મચાવી દીધી છે ખળભળાટ!
ભારતના સૌથી લોકપ્રિય અને જાણીતા આલ્કોહોલ બ્રાન્ડ્સમાં સામેલ ‘ઓલ્ડ મંક’ (Old Monk)ને લઈને હાલમાં મોટો વિવાદ સામે આવ્યો છે. શિયાળાની ઋતુમાં લોકો દ્વારા સૌથી વધુ પસંદ કરવામાં આવતી આ રમનું વેચાણ મહારાષ્ટ્રમાં આ વર્ષે મે-જૂન મહિનાથી બંધ કરી દેવામાં આવ્યું છે. અચાનક બજારમાંથી આ પીણું ગાયબ થઈ જતાં એક મોટો સવાલ ઊભો થયો છે કે શું આ ખરેખર અસલી રમ (Rum) છે કે નહીં?
દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા અને ગુણવત્તા નિયંત્રણ સંસ્થા એટલે કે ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને ધોરણ પ્રાધિકરણ (FSSAI)નું માનવું છે કે આ પીણું નક્કી કરાયેલા નિયમો મુજબ અસલી રમની શ્રેણીમાં આવતું નથી. આ વિવાદ વકર્યા બાદ ખોપોલીમાં આ પીણાનું ઉત્પાદન કરતી કંપનીએ તાજેતરમાં બોમ્બે હાઈકોર્ટમાંથી પોતાની અરજી પાછી ખેંચી લીધી છે. કંપનીએ જણાવ્યું છે કે હવે તે FSSAI સમક્ષ નવા લેબલ રજૂ કરશે, જેથી આ વિવાદનો ઉકેલ લાવી શકાય.
બોટલના લેબલથી શરૂ થયો સમગ્ર વિવાદ
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત આલ્કોહોલની બોટલ પર લગાવવામાં આવેલા લેબલથી થઈ હતી. FSSAIનું કહેવું છે કે આ પીણામાં બહારથી રમનો સ્વાદ ઉમેરવામાં આવે છે. જોકે, બોટલના લેબલ પર ક્યાંય સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવ્યું નહોતું કે આ એક ફ્લેવર્ડ લિકર છે કે પછી માત્ર રમના સ્વાદવાળું સ્પિરિટ છે.
નિયમનકારના મતે, આ મહત્વપૂર્ણ માહિતી ગ્રાહકોથી છુપાવીને તેમને ગેરમાર્ગે દોરવામાં આવી રહ્યા છે. સપ્ટેમ્બર મહિનામાં કોર્ટમાં થયેલી સુનાવણી દરમિયાન FSSAIના વકીલ રાજશેખર ગોવિલકરે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે આ ઉત્પાદનને ‘રમ’ તરીકે વેચી શકાય નહીં. તેમનો મુખ્ય તર્ક એવો હતો કે ન્યૂટ્રલ સ્પિરિટમાં બહારથી રમનો સ્વાદ ઉમેરીને તૈયાર કરવામાં આવેલા ઉત્પાદનને ટેકનિકલ રીતે રમ કહી શકાય નહીં.
બોટલ પર લખેલા ‘7 વર્ષ જૂની’ હોવાના દાવા સામે પણ વાંધો
FSSAIને માત્ર સ્વાદ ઉમેરવાના મુદ્દે જ નહીં, પરંતુ બોટલ પર છાપવામાં આવેલા એક અન્ય દાવા સામે પણ ગંભીર વાંધો હતો. બોટલ પર ‘7 યર્સ ઓલ્ડ બ્લેન્ડેડ’ (7 Years Old Blended) લખેલું હતું. FSSAIના વકીલે કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે આ ફ્લેવર્ડ ઉત્પાદનને વાસ્તવમાં કોઈ ખાસ લાકડાના પીપામાં રાખીને જૂનું કરવામાં આવ્યું નથી. તેમ છતાં બોટલ પર સાત વર્ષ જૂનું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.
આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને FSSAIએ શરત મૂકી હતી કે જો કંપની લેબલ પર ‘રમ’ શબ્દને બદલે ‘રમ જેવું’ (Rum-like) એવું સ્પષ્ટપણે લખશે, તો જ તેના વેચાણને મંજૂરી આપવા અંગે વિચારણા થઈ શકે છે.
કોર્ટમાં કંપનીએ શું પક્ષ રજૂ કર્યો?
પ્રસિદ્ધ મોહન મીકીન ગ્રુપ સાથે જોડાયેલી કંપની ‘મોહન રોકી સ્પ્રિંગવોટર પ્રાઇવેટ લિમિટેડ’એ ઓગસ્ટ મહિનામાં FSSAIના આદેશ વિરુદ્ધ બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી. કંપનીના વકીલ નવરોઝ સીરવઈએ દલીલ કરી હતી કે કંપની કાયદાના સંપૂર્ણ દાયરામાં રહીને જ કૃષિજન્ય ન્યૂટ્રલ, રેક્ટિફાઇડ અને નિસ્યંદિત સ્પિરિટમાંથી રમનું ઉત્પાદન કરે છે.
10 ઓગસ્ટે કોર્ટે FSSAI પાસે જવાબ માંગ્યો હતો, જ્યારે 31 ઓગસ્ટે વેચાણ પરનો પ્રતિબંધ હટાવવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. કોર્ટની મૌખિક ટિપ્પણીઓ બાદ કંપનીએ 3 સપ્ટેમ્બરે સુધારેલા લેબલ રજૂ કર્યા હતા. આ નવા લેબલમાં બહારથી સ્વાદ ઉમેરવામાં આવ્યો હોવાની માહિતી સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવી હતી અને ‘7 વર્ષ જૂની’ હોવાનો દાવો પણ હટાવી લેવામાં આવ્યો હતો.
જોકે, FSSAI આટલાથી સંતુષ્ટ થયું નહોતું. સંસ્થાનો મૂળ વાંધો ઉત્પાદનના નામમાં ‘રમ’ શબ્દના ઉપયોગ સામે જ હતો. આ મુદ્દે સુનાવણી દરમિયાન બેન્ચે FSSAIના વકીલને પૂછ્યું હતું કે શું હવે કંપનીએ પોતાનું આખું ઉત્પાદન જ બદલવું પડશે? તેના જવાબમાં વકીલે જણાવ્યું હતું કે આ અંગે તેઓ અત્યારે કંઈ કહી શકે તેમ નથી.
આખરે કંપનીએ કોર્ટમાંથી પોતાની અરજી પાછી ખેંચી લીધી છે. હવે તે ખાદ્ય સુરક્ષા અને ધોરણ અધિનિયમ, 2006 હેઠળ સંબંધિત વૈધાનિક સત્તાધિકારી સમક્ષ નવા લેબલ રજૂ કરશે.
અન્ય બ્રાન્ડ્સ પર પણ અસર, સરકારને ₹350 કરોડનું નુકસાન
FSSAIની આ કડક કાર્યવાહી માત્ર ‘ઓલ્ડ મંક’ પૂરતી મર્યાદિત નથી. નિયમનકારે એવી તમામ આલ્કોહોલ કંપનીઓ સામે કડક વલણ અપનાવ્યું છે, જે સ્પિરિટમાં બહારથી રમ કે વ્હિસ્કીનો સ્વાદ ઉમેરીને યોગ્ય લેબલિંગ વિના બજારમાં ઉત્પાદનો વેચી રહી છે.
પ્રસિદ્ધ ‘મેકડોવેલ્સ નંબર 1’ (McDowell’s No. 1)નું ઉત્પાદન કરતી કંપની ‘યુનાઇટેડ સ્પિરિટ્સ લિમિટેડ’ પણ આ મામલે કોર્ટમાં ગઈ હતી. જોકે, બાદમાં તેણે પણ પોતાની અરજી પાછી ખેંચી લીધી હતી. કંપનીએ હવે આ મામલે આગળ શું પગલું ભરશે તે અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા કરી નથી.
દેશની આલ્કોહોલ બનાવતી કંપનીઓએ અગાઉ ચેતવણી આપી હતી કે FSSAIની આ પ્રકારની કડક કાર્યવાહીથી સમગ્ર સ્પિરિટ ઉદ્યોગ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે. આ વેચાણ પ્રતિબંધની સીધી અસર સરકારી તિજોરી પર પણ પડી છે. ગત મહિને એટલે કે 12 ઓક્ટોબરે કંપનીના વકીલે હાઈકોર્ટને જણાવ્યું હતું કે વેચાણ બંધ થઈ જવાના કારણે માત્ર મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના આબકારી વિભાગને જ આશરે ₹350 કરોડની આવકનું નુકસાન થઈ ચૂક્યું છે.
આમ, એક બોટલ પરના લેબલ અને તેમાં વપરાયેલા ‘રમ’ શબ્દને લઈને શરૂ થયેલો વિવાદ હવે માત્ર ઓલ્ડ મંક પૂરતો રહ્યો નથી, પરંતુ દેશના સમગ્ર સ્પિરિટ ઉદ્યોગમાં ઉત્પાદનના નામકરણ, લેબલિંગ અને ગ્રાહકોને આપવામાં આવતી માહિતીની ચોકસાઈ અંગે નવા સવાલો ઊભા કરી રહ્યો છે.
