રામા કે શ્યામા તુલસી, ઘરમાં કઈ લગાવવી વધુ શુભ? જાણો બંને વચ્ચેનો તફાવત, ધાર્મિક મહત્વ અને પૂજાના નિયમો
હિન્દુ ધર્મમાં તુલસીના છોડને અત્યંત પવિત્ર અને પૂજનીય માનવામાં આવે છે. લગભગ દરેક હિન્દુ ઘરમાં તુલસીનો છોડ જોવા મળે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, તુલસીમાં માતા લક્ષ્મીનો વાસ હોય છે અને ભગવાન વિષ્ણુને પણ તુલસી ખૂબ પ્રિય છે. ભગવાન વિષ્ણુ, શ્રીરામ અને શ્રીકૃષ્ણની પૂજામાં તુલસીનાં પાનનું વિશેષ મહત્વ છે. જોકે, તુલસીના મુખ્ય બે પ્રકાર છે – રામા તુલસી અને શ્યામા તુલસી. ત્યારે સવાલ થાય કે આ બંનેમાંથી કઈ તુલસી ઘરમાં લગાવવી વધુ શુભ છે? ચાલો જાણીએ.
રામા અને શ્યામા તુલસી વચ્ચે શું છે તફાવત?
1. રામા તુલસી
રામા તુલસીને શ્રી તુલસી અથવા ગૌરી તુલસી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ તુલસીનાં પાન સામાન્ય રીતે લીલા રંગનાં હોય છે અને તેનું થડ પણ લીલા રંગનું જોવા મળે છે. તેનાં પાનમાંથી હળવી સુગંધ આવે છે અને તેનો સ્વાદ પ્રમાણમાં સૌમ્ય હોય છે. ઘરોમાં પૂજા-પાઠ માટે રામા તુલસીનો છોડ લગાવવાની પરંપરા ઘણી જૂની છે. ભગવાન વિષ્ણુની પૂજામાં આ તુલસીનો વિશેષ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
2. શ્યામા તુલસી
શ્યામા તુલસીને કૃષ્ણ તુલસી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેનાં પાન ઘેરા લીલા રંગનાં હોય છે, જેમાં જાંબલી અથવા ઘેરા લાલ રંગની ઝલક જોવા મળે છે. તેના થડ પર પણ જાંબલી રંગ દેખાઈ શકે છે. રામા તુલસીની સરખામણીએ તેની સુગંધ અને સ્વાદ થોડાં વધુ તીખાં હોય છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના શ્યામ સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલી હોવાથી તેને કૃષ્ણ તુલસી નામ આપવામાં આવ્યું છે.
કઈ તુલસી વધારે શુભ માનવામાં આવે છે?
ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, રામા અને શ્યામા બંને તુલસી પવિત્ર છે. સ્કંદ પુરાણના વૈષ્ણવ ખંડમાં પણ બંને પ્રકારની તુલસીનું મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેમાં ભગવાન વિષ્ણુને બંને પ્રકારની તુલસી પ્રિય હોવાનું વર્ણન મળે છે.
એટલે ઘરમાં માત્ર રામા તુલસી જ લગાવવી જોઈએ અથવા શ્યામા તુલસી લગાવવી અશુભ છે, એવી કોઈ માન્યતાને સર્વમાન્ય શાસ્ત્રીય નિયમ તરીકે ગણવી યોગ્ય નથી. જો ઘરમાં પૂરતી જગ્યા હોય તો બંને પ્રકારની તુલસી લગાવી શકાય છે. જગ્યા ઓછી હોય તો પોતાની પસંદગી અને સુવિધા પ્રમાણે કોઈ એક છોડ પણ લગાવી શકાય છે.
તુલસીના છોડની પૂજા કરવાના નિયમો
ઘરમાં તુલસીનો છોડ લગાવતી વખતે કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
- વાસ્તુશાસ્ત્ર અનુસાર ઉત્તર, પૂર્વ અથવા ઉત્તર-પૂર્વ દિશા તુલસીના છોડ માટે શુભ માનવામાં આવે છે.
- છોડને એવી જગ્યાએ રાખવો જોઈએ જ્યાં પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ અને હવા મળી શકે.
- તુલસીના છોડની આસપાસ સ્વચ્છતા જાળવવી જોઈએ.
- છોડને નિયમિત પાણી આપવું, પરંતુ કુંડામાં પાણી ભરાઈ ન રહે તેનું ધ્યાન રાખવું.
- સૂકાઈ ગયેલાં પાન અને ખરાબ ડાળીઓ સમયાંતરે દૂર કરવી જોઈએ.
- સવારે અથવા સાંજે તુલસી પાસે દીવો પ્રગટાવીને ભગવાન વિષ્ણુ કે શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કરી શકાય છે.
આયુર્વેદમાં પણ છે તુલસીનું મહત્વ
ધાર્મિક મહત્વ ઉપરાંત તુલસીનું આયુર્વેદમાં પણ વિશેષ સ્થાન છે. આયુર્વેદના પ્રાચીન ગ્રંથ ભાવપ્રકાશ નિઘંટુમાં શુક્લા અને કૃષ્ણા તુલસીના ગુણોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. પરંપરાગત રીતે તુલસીનો ઉપયોગ શરદી, ઉધરસ અને કફ જેવી સમસ્યાઓમાં થતો આવ્યો છે. જોકે, કોઈ બીમારીની સારવાર માટે તુલસીનો ઉપયોગ કરવો હોય તો નિષ્ણાત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
આમ, રામા હોય કે શ્યામા, બંને તુલસીનું પોતપોતાનું ધાર્મિક અને પરંપરાગત મહત્વ છે. ઘરમાં કઈ તુલસી લગાવવી તેનાથી વધારે મહત્વનો વિષય છે છોડની યોગ્ય સંભાળ રાખવી અને શ્રદ્ધાપૂર્વક તેની પૂજા કરવી. સાચી ભક્તિ, સ્વચ્છતા અને પ્રકૃતિ પ્રત્યેનો પ્રેમ જ તુલસીના પૂજનનો મુખ્ય ભાવ છે.


