મોઝામ્બિકની આઝાદીની લડાઈથી મહિલાઓ અને બાળકોના અધિકારો સુધીની સફર… ગ્રાસા માશેલને મળ્યો પ્રતિષ્ઠિત ઇન્દિરા ગાંધી શાંતિ પુરસ્કાર, સોનિયા ગાંધીએ કર્યું સન્માન
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે શાંતિ, માનવાધિકાર અને સામાજિક વિકાસ માટે નોંધપાત્ર યોગદાન આપનાર મોઝામ્બિકની જાણીતી સામાજિક કાર્યકર ગ્રાસા માશેલને વર્ષ 2025નો પ્રતિષ્ઠિત ‘ઇન્દિરા ગાંધી શાંતિ, નિઃશસ્ત્રીકરણ અને વિકાસ પુરસ્કાર’ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. ગુરુવારે નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલા વિશેષ સમારોહમાં કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા અને ઇન્દિરા ગાંધી મેમોરિયલ ટ્રસ્ટનાં અધ્યક્ષ સોનિયા ગાંધીએ તેમને આ સન્માન અર્પણ કર્યું હતું. આ પુરસ્કાર માત્ર એક વ્યક્તિના કાર્યની કદર નથી, પરંતુ મહિલાઓ, બાળકો અને વંચિત વર્ગોના અધિકારો માટે વર્ષોથી ચાલી રહેલા સંઘર્ષને આપવામાં આવેલું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન પણ છે.
એક કરોડ રૂપિયા અને વિશેષ ટ્રોફીથી સન્માન
ઇન્દિરા ગાંધી શાંતિ, નિઃશસ્ત્રીકરણ અને વિકાસ પુરસ્કાર આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રતિષ્ઠિત સન્માનોમાં સ્થાન ધરાવે છે. આ પુરસ્કાર હેઠળ એક કરોડ રૂપિયાની રોકડ રકમ, પ્રશસ્તિપત્ર અને વિશેષ ટ્રોફી આપવામાં આવે છે.

સમારોહ દરમિયાન સોનિયા ગાંધીએ ગ્રાસા માશેલના જીવનસંઘર્ષ અને તેમના સામાજિક યોગદાનની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધી શાંતિ, સ્વતંત્રતા અને વિકાસને એકબીજાથી અલગ માનતાં નહોતાં. તેમના મતે સાચી પ્રગતિ ત્યારે જ શક્ય બને છે, જ્યારે સમાજના નબળા અને વંચિત વર્ગોના જીવનમાં વાસ્તવિક પરિવર્તન આવે.
કોણ છે ગ્રાસા માશેલ?
ગ્રાસા માશેલનો જન્મ વર્ષ 1945માં આફ્રિકાના મોઝામ્બિકના એક ગ્રામીણ વિસ્તારમાં થયો હતો. તેમણે પોતાના જીવનની શરૂઆત શિક્ષણ અને સામાજિક કાર્ય સાથે કરી હતી. વર્ષ 1973માં તેઓ પોતાના દેશમાં પરત ફર્યાં અને મોઝામ્બિકની આઝાદી માટે સંઘર્ષ કરી રહેલા FRELIMO મુક્તિ આંદોલન સાથે જોડાયાં હતાં.
વર્ષ 1975માં મોઝામ્બિકને સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ તેઓ દેશનાં પ્રથમ શિક્ષણ અને સંસ્કૃતિ મંત્રી બન્યાં હતાં. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન શિક્ષણ ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ હતી. શાળામાં ભણતા છોકરાઓનું પ્રમાણ 40 ટકાથી વધીને 90 ટકાથી વધુ થયું હતું, જ્યારે છોકરીઓનું શાળામાં નોંધણીનું પ્રમાણ 75 ટકા સુધી પહોંચ્યું હતું.
આ રીતે તેમણે શિક્ષણને માત્ર અભ્યાસ પૂરતું મર્યાદિત ન રાખતાં નવી પેઢીને પોતાનું ભવિષ્ય ઘડવાની તક આપવાનું માધ્યમ બનાવ્યું હતું.
યુદ્ધમાં બાળકોની સ્થિતિ અંગે વિશ્વનું ધ્યાન દોર્યું
ગ્રાસા માશેલના યોગદાનનો સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ બાળકોના અધિકારો માટેનો તેમનો સંઘર્ષ છે. વર્ષ 1996માં તેમણે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માટે ‘ધ ઇમ્પેક્ટ ઓફ આર્મ્ડ કોન્ફ્લિક્ટ ઓન ચિલ્ડ્રન’ નામનો મહત્ત્વપૂર્ણ અહેવાલ તૈયાર કર્યો હતો.
આ અહેવાલમાં યુદ્ધ અને સશસ્ત્ર સંઘર્ષની બાળકો પર થતી ગંભીર અસરોનું દસ્તાવેજીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યુદ્ધગ્રસ્ત બાળકોની સુરક્ષા અને તેમના અધિકારો અંગે વધુ ગંભીર ચર્ચા શરૂ થઈ હતી.

તેઓ મહિલાઓના સશક્તિકરણ, બાળલગ્ન રોકવા અને ખાદ્ય સુરક્ષા માટે પણ સક્રિય રહ્યાં છે. Girls Not Brides અભિયાન, The Elders અને Graça Machel Trust જેવી પહેલો સાથે તેમનું કાર્ય જોડાયેલું છે.
શાંતિનો અર્થ માત્ર યુદ્ધનો અંત નથી: સોનિયા ગાંધી
સન્માન સમારોહમાં સોનિયા ગાંધીએ એક મહત્ત્વપૂર્ણ વાત રજૂ કરતાં કહ્યું હતું કે શાંતિનો અર્થ માત્ર સંઘર્ષ કે યુદ્ધનો અભાવ નથી. સાચી શાંતિ ત્યારે સ્થાપિત થાય છે, જ્યારે સમાજના લોકોને પોતાનું જીવન ફરીથી બનાવવાની અને સારા ભવિષ્ય તરફ આગળ વધવાની તક મળે.
તેમણે કહ્યું કે ગ્રાસા માશેલનું જીવન અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાની હિંમત અને સમાજમાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવવાના સંકલ્પનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
ગ્રાસા માશેલને મળેલું આ સન્માન એ સંદેશ આપે છે કે સમાજમાં સાચું પરિવર્તન લાવવા માટે સત્તા કરતાં સેવા, માનવતા અને સમાનતાના મૂલ્યો વધુ મહત્ત્વના છે. તેમનો જીવનપ્રવાસ આવનારી પેઢી માટે પ્રેરણારૂપ બની રહેશે.
