ભારતના ત્રણ સંવેદનશીલ વિસ્તારો નેપાળની નોટ પર: શું આ પગલું કૂટનીતિના નિયમોનું ઉલ્લંઘન છે?
નેપાળે ₹100 ની નવી નોટ જારી કરી છે, જેમાં કાલાપાની, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરાને તેના વિસ્તારમાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આનાથી ભારત-નેપાળ સરહદ વિવાદ ફરી એકવાર વકરે તેવી આશંકા છે.
નેપાળની સેન્ટ્રલ બેન્કે ₹100 ની નવી નોટ જારી કરી છે, પરંતુ આ નોટની સાથે એક જૂનો વિવાદ ફરી સપાટી પર આવ્યો છે. નોટ પર છપાયેલા નકશામાં નેપાળે લિપુલેખ, કાલાપાની અને લિમ્પિયાધુરાને તેના ક્ષેત્રમાં સામેલ દર્શાવ્યા છે. આ તે જ વિસ્તારો છે, જે વર્ષોથી ઉત્તરાખંડનો હિસ્સો છે. આ જ કારણે કાઠમંડુના આ પગલાને ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં નવો તણાવ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
નેપાળી નેશનલ બેન્કના અધિકારીઓ અનુસાર, પહેલા પણ ₹100 ની નોટ પર નેપાળનો નકશો છપાતો હતો, પરંતુ હવે તેને 2020 માં જારી કરાયેલા તે રાજકીય નકશા અનુસાર બદલવામાં આવ્યો છે, જેમાં આ ત્રણેય વિસ્તારો નેપાળની સરહદમાં દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. અન્ય મૂલ્યની નોટોમાં નકશો નથી, તેથી આ ફેરફાર ફક્ત ₹100 ની નોટ સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો છે.
નોટ પર દેખાતી તસવીરો
નવી નોટના આગળના ભાગમાં ડાબી બાજુએ માઉન્ટ એવરેસ્ટની છબી છે અને જમણી બાજુએ નેપાળના રાષ્ટ્રીય ફૂલનું વોટરમાર્ક છે. વચ્ચે, આછા લીલા રંગના બેકગ્રાઉન્ડમાં નેપાળનો વિસ્તૃત નકશો આપવામાં આવ્યો છે. આની નજીક અશોક સ્તંભ પણ પ્રિન્ટ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં બુદ્ધના જન્મસ્થળ લુમ્બિનીનો ઉલ્લેખ છે. નોટની પાછળની બાજુએ એક શિંગડાવાળો ગેંડો (One-Horned Rhinoceros) દેખાય છે.
વિવાદની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?
વર્ષ 2020 માં, નેપાળની તે સમયની સરકારે એક નવો રાજકીય નકશો જારી કરીને દાવો કર્યો હતો કે મહાકાલી નદીના ઉદ્ગમ ક્ષેત્રને કારણે લિપુલેખ, કાલાપાની અને લિમ્પિયાધુરા તેના વાસ્તવિક ભૂભાગનો હિસ્સો છે. નેપાળની સંસદે પણ તે નકશાને મંજૂરી આપી દીધી હતી. ભારતે આ પગલાને ખોટું ગણાવતા કહ્યું હતું કે આ ઐતિહાસિક તથ્યો અને વહીવટી વાસ્તવિકતા સાથે બિલકુલ મેળ ખાતો નથી. હવે કરન્સી નોટ પર તે જ નકશો ઉપયોગમાં લેવાતા મામલો ફરી ગરમાયો છે.
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સીમાનો આધાર શું છે?
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે લગભગ 1,850 કિલોમીટર લાંબી સરહદ છે, જે 5 ભારતીય રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે. બંને દેશો વચ્ચે સીમા નિર્ધારણનો આધાર 1816 ની સુગૌલી સંધિને માનવામાં આવે છે. વિવાદનું કારણ મહાકાલી નદીની મુખ્યધારાને લઈને અલગ-અલગ અર્થઘટન છે. ભારત જે ધારાને મુખ્ય માને છે, નેપાળ તેને સહાયક ધારા ગણાવે છે અને અહીંથી જ સીમા રેખાને લઈને ભ્રમ અને વિવાદ પેદા થાય છે.
