અનાજ પુરવઠો જાળવવા ભારતે નિકાસ નિયમ કડક કર્યા
ભારત દર વર્ષે મોટા પાયે ચોખાનો નિકાસ કરે છે અને વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલા મોટાભાગે ભારત પર આધારિત છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25 દરમ્યાન દેશમાં લગભગ 20.1 મિલિયન ટન ચોખાની નિકાસ થઈ હતી, જેનો મૂલ્ય આંક 12.95 બિલિયન ડોલરથી વધુ રહ્યો હતો. પરંતુ હવે ભારતની નીતિનો મોખરાનો ધ્યેય આંતરિક સુરક્ષાને મજબૂત રાખવા તરફ વળી રહ્યો છે. સરકારની નિકાસ નિયંત્રણની નીતિમાં નાના ફેરફાર પણ વિશ્વના ચોખા વેપારમાં મોટો ઝટકો આપી શકે છે.
ચોખા નિકાસમાં નિયંત્રણ વધવા પાછળ સામાન્ય કારણોથી વધુ ઊંડા પડકારો
તાજેતરમાં હવામાનમાં ફેરફારો, ઉષ્ણતા લહેરો અને ચોમાસાની અનિશ્ચિતતા કારણે ઉત્પાદન સ્થિર નથી રહ્યું. પેદાશ સારી ન હોય ત્યારે આંતરિક માંગ સંતુલિત રાખવા સરકારે નીતિઓ ઘડી છે. ઘરના વપરાશમાં વધારો અને બજારમાં મોંઘવારી પણ ચોખાના સંગ્રહ ઉપર દબાણ બનાવે છે. આમ, સરકારનો હેતુ પુરવઠો અટક્યા વગર દેશની જરૂરિયાતો પહેલાં પૂરી થાય તે છે.
ભારતમાં રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ હેઠળ આશરે 80 કરોડ જેટલા લાભાર્થીઓને અનાજ સબસિડી હેઠળ મળે છે. આટલા મોટા સમૂહ સુધી સતત ચોખાનો પુરવઠો પહોંચાડવો સરળ નથી. જો વરસાદ ઓછો પડે કે પાકમાં નુકસાન થાય તો પુરવઠા વ્યવસ્થા તરત અસરગ્રસ્ત બને છે. આ કારણે નીતિમાં સખ્તાઈ લાવી સરકાર લાંબાગાળે પોતાની ભંડાર ક્ષમતા સુરક્ષિત રાખવા ઇચ્છે છે.
નિકાસ પર નિયંત્રણો, MEP, કસ્ટમ ચેક અને મંજૂરી પ્રકિયા હવે વધુ ગાઢ
સરકાર દ્વારા બિન-બાસમતી નિકાસ ઉપર નિયંત્રણ મૂકવામાં આવ્યા છે જેથી સ્થાનિક સ્ટોક ઘટે નહીં. કેટલીક જાતોના ચોખા પર લઘુત્તમ નિકાસ મૂલ્ય નક્કી કરાયું છે જેથી સસ્તો માલ બહાર ન જાય અને આંતરિક કિમતો સ્થિર રહે. કસ્ટમ ચકાસણી અને નિકાસ માટેના અનુમતિ નિયમો પણ હવે વધુ કડક બનાવવામાં આવ્યા છે. મુખ્ય હેતુ એક જ — ઘરમાં ભાવ નિયંત્રિત રહે અને ઉપલબ્ધતા અખંડિત રહે.
નીતિઓના ફેરફારે નિકાસકારોમાં અનિશ્ચિતતા વધી, વ્યવહાર યોજના વારંવાર બદલાય
ચોખા વેપારીઓ કહે છે કે નીતિ વારંવાર બદલાતા શિપમેન્ટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ડીલ શિડ્યૂલમાં વિલંબ થાય છે. ક્યારેક નિકાસ મુક્ત, ક્યારેક પ્રતિબંધિત અને ક્યારેક સંપૂર્ણ રોક — આ સ્થિતિથી લોકો વ્યૂહરચના સ્થિર બનાવી નથી શકતા. મધ્યમ અને નાના નિકાસકારો ખાસ કરીને વધુ દબાણમાં છે. નિકાસની દરેક સપ્તાહ નવી નીતિઓ અનુસાર યોજના બદલવી પડે છે.
પશ્ચિમ આફ્રિકા, મધ્ય પૂર્વ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા જેવા દેશો ભારતના ચોખા પર સૌથી વધુ આધારિત છે. નિયમો કડક થતા તેમણે મ્યાનમાર, પાકિસ્તાન, વિયેતનામ અને થાઇલેન્ડ તરફ વળવું પડ્યું છે. છતાં આ ખરીદી ઘણી જગ્યાએ મોંઘી સાબિત થઈ રહી છે. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે આંતરિક સુરક્ષા અને વૈશ્વિક પુરવઠો — બંને વચ્ચે સરખું સંતુલન જાળવવું ભારત માટે અગત્યનું બની રહ્યું છે.
