ગ્લોબલ મિલિટરી રેન્કિંગ 2025: ભારત દુનિયાની ચોથી સૌથી મોટી સૈન્ય શક્તિ, એશિયામાં પણ વધ્યું કદ
સંરક્ષણ અને ભૂ-રાજનીતિના દૃષ્ટિકોણથી ભારત માટે મોટા સમાચાર સામે આવ્યા છે. ગ્લોબલ ફાયરપાવર (GFP) ઇન્ડેક્સ 2025 ના તાજા અહેવાલ અનુસાર, ભારત વિશ્વની ચોથી સૌથી શક્તિશાળી સેના તરીકે પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરી ચૂક્યું છે. આ સાથે, ઓસ્ટ્રેલિયાની લોવી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા ‘એશિયા પાવર ઇન્ડેક્સ’ માં ભારતે જાપાન અને રશિયાને પાછળ છોડીને એશિયામાં ત્રીજું સ્થાન મેળવ્યું છે.
દુનિયાની ટોપ-4 સૈન્ય શક્તિઓ
ગ્લોબલ ફાયરપાવર ઇન્ડેક્સ 145 દેશોની પરંપરાગત યુદ્ધ ક્ષમતાનું વિશ્લેષણ 60 થી વધુ પરિબળોના આધારે કરે છે. 2025 ના રેન્કિંગમાં ટોચના ચાર દેશો આ મુજબ છે:
- યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ: 0.0744 ના પાવર ઇન્ડેક્સ સ્કોર સાથે પ્રથમ સ્થાને છે. અમેરિકાનું સંરક્ષણ બજેટ 2024 માં 873 અબજ ડોલરથી વધુ રહ્યું હતું.
- રશિયા: 0.0788 ના સ્કોર સાથે બીજા સ્થાને યથાવત છે.
- ચીન: રશિયાના લગભગ સમાન સ્કોર (0.0788) સાથે ત્રીજા સ્થાને છે, જે પોતાની નૌકાદળ અને મિસાઇલ ક્ષમતાઓનો ઝડપથી વિસ્તાર કરી રહ્યું છે.
- ભારત: 0.1184 ના પાવર ઇન્ડેક્સ સ્કોર સાથે ચોથા સ્થાને છે.
ભારતની વધતી તાકાત અને વ્યૂહાત્મક રોકાણ
ભારતની સૈન્ય શક્તિમાં સુધારાનું મુખ્ય કારણ વસ્તી, માનવબળ અને વધતું સંરક્ષણ બજેટ છે. SIPRI ના અહેવાલ મુજબ, 2024 માં ભારતનો સૈન્ય ખર્ચ 86.1 અબજ ડોલર રહ્યો, જે વિશ્વમાં પાંચમો સૌથી વધુ છે. ભારત પોતાની સૈન્ય ક્ષમતાને આધુનિક બનાવવા માટે TPCR-2025 નામની 15-વર્ષીય યોજના પર કામ કરી રહ્યું છે, જેનો હેતુ પરમાણુ અવરોધક શક્તિ, ડ્રોન યુદ્ધ અને સાયબર ક્ષમતાઓને વધારવાનો છે.
મુખ્ય સ્વદેશી પ્રોજેક્ટ્સ અને સિદ્ધિઓ:
- આત્મનિર્ભર ભારત: ભારતે સ્વદેશી ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેના મૂડી ખર્ચનો 75% હિસ્સો સ્થાનિક ખરીદી માટે અનામત રાખ્યો છે.
- હથિયાર પ્રણાલી: INS અરિહંત (પરમાણુ સબમરીન), તેજસ Mk1A લડાકુ વિમાન અને બ્રહ્મોસ મિસાઇલ જેવા પ્રોજેક્ટ્સ ભારતની સૈન્ય આત્મનિર્ભરતા દર્શાવે છે.
- ઓપરેશન સિંદૂરની અસર: અહેવાલો અનુસાર, ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ દરમિયાન ભારત દ્વારા કરવામાં આવેલા સચોટ હવાઈ હુમલા અને અસરકારક એર ડિફેન્સે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની ‘ટેક્ટિકલ સ્કિલ’ ની પ્રતિષ્ઠા વધારી છે, જેના કારણે તેને એર પાવરની બાબતમાં ચીન પર સરસાઈ મળી છે.
એશિયામાં બદલાતી પાવર ગેમ
એશિયાઈ ક્ષેત્રમાં ભારત હવે એક ‘મેજર પાવર’ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. જ્યાં એક તરફ અમેરિકાની વ્યાપક શક્તિમાં ઘટાડો નોંધાયો છે, ત્યાં ભારતે પોતાની રાજદ્વારી અને આર્થિક ક્ષમતાના બળે પ્રાદેશિક પ્રભાવ વધાર્યો છે. બીજી તરફ, પાકિસ્તાન સૈન્ય તાકાતની બાબતમાં વિશ્વમાં 12મા સ્થાને છે, જ્યારે એશિયા પાવર ઇન્ડેક્સમાં તે 16મા સ્થાને સરકી ગયું છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતની વર્તમાન સ્થિતિ તેના વિશાળ માનવબળ અને વ્યૂહાત્મક કૌશલ્યનું પરિણામ છે. જોકે, ભવિષ્યમાં પોતાની સ્થિતિ વધુ મજબૂત કરવા માટે ભારતે પોતાની ગુણવત્તાયુક્ત સજ્જતા અને ત્રણેય સેનાઓના એકીકરણ (tri-service integration) પર વધુ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
