Illegal Pet Birds: ભારતમાં આ પક્ષીઓને પાળવા ગેરકાયદેસર છે, પકડાવા પર જેલ અને ભારે દંડ થઈ શકે છે
ભારતમાં ઘરની બાલ્કની કે આંગણામાં પાંજરામાં કેદ પક્ષીઓને જોવા એ સામાન્ય વાત છે. ઘણા લોકો પક્ષી પાળવાને પોતાનો શોખ માને છે અને તેમને ચણ-પાણી આપીને તેમની સેવા કરે છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે તમારો આ શોખ તમને જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી શકે છે? ભારતીય કાયદા મુજબ મોટાભાગના દેશી જંગલી પક્ષીઓને કેદ કરવા કે પાળવા એ ગંભીર ગુનો છે. વન્યજીવોના સંરક્ષણ અને કુદરતી સંતુલન જાળવવા માટે સરકારે અત્યંત કડક નિયમો બનાવ્યા છે, જેની અવગણના કરવી ભારે પડી શકે છે.
પક્ષી પાળવા બાબતે ભારતીય કાયદો શું કહે છે?
ભારતમાં વન્યજીવોની સુરક્ષા માટે વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972 (Wildlife Protection Act, 1972) અમલમાં છે.
-
કેદ કરવું ગુનો છે: આ કાયદાની વિવિધ અનુસૂચિઓ (Schedules) માં નોંધાયેલા કોઈપણ જંગલી પક્ષીને પકડવું, ખરીદવું, વેચવું કે ઘરમાં કેદ કરીને રાખવું સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે.
-
રાખવાની મનાઈ: કાયદો સ્પષ્ટ કરે છે કે ભલે તમે પક્ષીને નુકસાન ન પહોંચાડતા હોવ કે તેને પ્રેમથી રાખતા હોવ, પરંતુ તેને તેની કુદરતી આઝાદીથી વંચિત રાખવું અને પાંજરામાં પૂરવું એ ગુનાની શ્રેણીમાં આવે છે.
આ પક્ષીઓ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે: ક્યાંક તમારા ઘરે તો નથી ને?
આ પક્ષીઓ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે: ક્યાંક તમારા ઘરે તો નથી ને?1. પોપટ અને મેના (Parrots and Mynas)
નવાઈની વાત એ છે કે ભારતમાં સૌથી વધુ પાળવામાં આવતો ‘પોપટ’ કાયદેસર રીતે પ્રતિબંધિત છે.
-
દેશી પ્રજાતિઓ: રોઝ રિંગ્ડ પેરાકીટ (Rose-ringed Parakeet) અને એલેક્ઝાન્ડ્રાઈન પેરાકીટ (Alexandrine Parakeet) જેવી પ્રજાતિઓ સંરક્ષિત છે.
-
મેના: મેના તેની બોલવાની ક્ષમતાને કારણે લોકો પાળે છે, પરંતુ તેને કેદ કરવી ગેરકાયદેસર છે.
2. ઘુવડ (Owls)
ઘુવડ ભારતમાં સૌથી કડક સંરક્ષિત પક્ષીઓમાંથી એક છે. ઘણીવાર અંધશ્રદ્ધા અને તાંત્રિક વિધિઓ માટે તેમનો શિકાર કરવામાં આવે છે, ખાસ કરીને દિવાળી જેવા તહેવારો સમયે. ઘુવડ પાળવું કે પાસે રાખવું તમને મોટી મુસીબતમાં મૂકી શકે છે.
3. શિકારી પક્ષીઓ (Birds of Prey)
બાજ (Hawks), સમડી (Eagles) અને શિકરા જેવા શિકારી પક્ષીઓને પાળવા એ કાયદેસરનો ગુનો છે. આ પક્ષીઓ ઇકોસિસ્ટમ માટે ખૂબ મહત્વના છે અને તેમને સર્વોચ્ચ સુરક્ષા મળેલી છે.
4. રાષ્ટ્રીય પક્ષી મોર (Peacock)
4. રાષ્ટ્રીય પક્ષી મોર (Peacock)ભારતનું રાષ્ટ્રીય પક્ષી હોવાને કારણે મોરને ‘અનુસૂચિ-1’ હેઠળ ઉચ્ચતમ સુરક્ષા મળેલી છે. ઘરે મોર પાળવો, તેને ઈજા પહોંચાડવી કે વ્યવસાયિક હેતુ માટે તેના પીંછા ગેરકાયદેસર રીતે એકઠા કરવા તમને સીધા જેલ મોકલી શકે છે.
5. અન્ય નાના જંગલી પક્ષીઓ
ચકલી (Sparrows), મુનિયા (Munias), ફિંચ અને બુલબુલ જેવા જંગલી પક્ષીઓને પણ પાલતુ બનાવીને રાખવા પ્રતિબંધિત છે.
ગુનો અને સજાની જોગવાઈ
વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદાના ઉલ્લંઘન પર સજાની જોગવાઈ ખૂબ કડક છે:
-
જેલની સજા: દોષિત ઠરવા પર 3 થી 7 વર્ષ સુધીની કેદ થઈ શકે છે.
-
દંડ: ઓછામાં ઓછો 25,000 રૂપિયાનો દંડ ફટકારવામાં આવી શકે છે, જે ગુનાની ગંભીરતાના આધારે વધી પણ શકે છે.
-
રેકોર્ડ: વન્યજીવ સંબંધી ગુનો તમારા કાયદેસરના રેકોર્ડને ખરાબ કરી શકે છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં સરકારી નોકરી કે પાસપોર્ટ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
કયા પક્ષીઓ પાળી શકાય?
ભારતીય કાયદો માત્ર તે વિદેશી પક્ષીઓ (Exotic Birds) પાળવાની મંજૂરી આપે છે જે ભારતના મૂળ નિવાસી નથી. જેમ કે:
-
લવ બર્ડ્સ (Lovebirds)
-
કોકટેલ (Cockatiels)
-
બજરીગર (Budgerigars)
-
મકાઉ (Macaws)
-
આફ્રિકન ગ્રે પેરટ (African Grey Parrot)
નોંધ: જોકે આ પક્ષીઓ પાળી શકાય છે, પરંતુ નવા નિયમો અનુસાર ઘણી વિદેશી પ્રજાતિઓ માટે ‘પરિવેશ પોર્ટલ’ (Parivesh Portal) પર નોંધણી કરાવવી હવે ફરજિયાત છે.
નિષ્કર્ષ: પક્ષીઓને આકાશમાં રહેવા દો
પક્ષીઓની અસલી સુંદરતા તેમના ઉડવામાં છે, પાંજરામાં નહીં. જો તમે ખરેખર પક્ષીઓને પ્રેમ કરો છો, તો તમારા ઘરની છત પર તેમના માટે પાણી અને ચણ રાખો જેથી તેઓ પોતાની મરજીથી આવી શકે અને જઈ શકે. જંગલી પક્ષીઓને કેદ કરવા એ માત્ર કાયદેસર રીતે ખોટું નથી, પણ નૈતિક રીતે પણ અયોગ્ય છે.
