ભારત-બાંગ્લાદેશ ‘વ્યાપાર યુદ્ધ’: 770 મિલિયન ડોલરનો વેપાર જોખમમાં, જૂટ અને ગાર્મેન્ટ ક્ષેત્રે કટોકટી ઘેરી બની
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના વ્યાપારી સંબંધો અત્યંત પડકારજનક તબક્કામાં પ્રવેશી ચૂક્યા છે. ભારત સરકાર દ્વારા બાંગ્લાદેશી વસ્તુઓ પર લાદવામાં આવેલા નવા બંદર પ્રતિબંધોને કારણે ઢાકાને તેના ડોલરની કમાણી કરાવતા વેપારમાં અંદાજે 770 મિલિયન ડોલરનું નુકસાન થવાની ભીતિ છે. આ પ્રતિબંધો ખાસ કરીને બાંગ્લાદેશના મુખ્ય નિકાસ ક્ષેત્ર, રેડીમેડ ગાર્મેન્ટ્સ (RMG) ને અસર કરશે.
બંદર પ્રતિબંધો અને લોજિસ્ટિક્સ પડકારો
ભારતના વિદેશ વ્યાપાર મહાનિદેશાલય (DGFT) ના નવા જાહેરનામા અનુસાર, હવે બાંગ્લાદેશી રેડીમેડ ગાર્મેન્ટ્સ, પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને પ્લાસ્ટિક જેવી મુખ્ય પ્રોડક્ટ્સને જમીની માર્ગો (land routes) દ્વારા ભારત લાવવા પર રોક લગાવી દેવામાં આવી છે. આ વસ્તુઓ માટે હવે માત્ર ન્હાવા શેવા અને કોલકાતા જેવા દરિયાઈ બંદરોનો જ ઉપયોગ કરી શકાશે.
બાંગ્લાદેશના ગાર્મેન્ટ ઉદ્યોગે એપ્રિલ 2024 થી ફેબ્રુઆરી 2025 વચ્ચે ભારતમાંથી 618 મિલિયન ડોલરની કમાણી કરી હતી. નિષ્ણાતો માને છે કે દરિયાઈ માર્ગ અપનાવવાથી નિકાસકારોના ખર્ચ અને સમય બંનેમાં ભારે વધારો થશે, જેનાથી ભારતીય બજારમાં તેમની સ્પર્ધાત્મક ક્ષમતા ઘટી જશે.
જૂટ ઉદ્યોગમાં ‘બીજ વિરુદ્ધ કાચો માલ’નો સંઘર્ષ
વ્યાપારી તણાવની સૌથી મોટી અસર જૂટ (શણ) ક્ષેત્રમાં જોવા મળી રહી છે. સપ્ટેમ્બર 2025 માં બાંગ્લાદેશે ભારતને કાચા જૂટની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જેના કારણે ભારતીય જૂટ મિલોને કાચા માલની ભારે અછત અને ભાવવધારાનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
તેના જવાબમાં, ઇન્ડિયન જૂટ મિલ્સ એસોસિએશન (IJMA) એ ભારત સરકાર પાસે બાંગ્લાદેશને જૂટના બીજ (HYV seeds) ની નિકાસ પર તાત્કાલિક પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગ કરી છે. અહેવાલો અનુસાર, બાંગ્લાદેશ તેની જૂટની ખેતી માટે સંપૂર્ણપણે ભારતીય બીજ પર નિર્ભર છે. ભારતીય મિલોનો તર્ક છે કે બાંગ્લાદેશ આ જ બીજનો ઉપયોગ કરીને સસ્તા જૂટ ઉત્પાદનો બનાવે છે અને તેને ફરીથી ભારતમાં ડમ્પ કરે છે, જેનાથી સ્થાનિક ઉત્પાદકોને નુકસાન થાય છે.
ચીનનો પ્રભાવ અને રાજદ્વારી ફેરફારો
રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે વેપારમાં આ કડવાશ માત્ર આર્થિક નથી. શેખ હસીનાની સરકારના પતન પછી, બાંગ્લાદેશની વચગાળાની સરકાર અને વડાપ્રધાન મુહમ્મદ યુનુસનો ઝુકાવ ચીન તરફ વધ્યો છે. માર્ચમાં યુનુસની બેઇજિંગ મુલાકાત દરમિયાન 2.1 અબજ ડોલરના સંરક્ષણ અને આર્થિક કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. ભારત આ ઘટનાક્રમો અને ક્ષેત્રમાં ચીનની વધતી ભૂમિકાને પોતાની સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિતો માટે સંકેત તરીકે જોઈ રહ્યું છે.
આર્થિક આંકડા અને ભવિષ્યની રાહ
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય વેપારમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. વાણિજ્ય મંત્રાલયના આંકડા મુજબ:
- નાણાકીય વર્ષ 2022-23: કુલ વેપાર 14.24 અબજ ડોલર હતો.
- નાણાકીય વર્ષ 2023-24: તે ઘટીને 12.91 અબજ ડોલર રહ્યો.
- નિકાસ અસંતુલન: ભારતે નાણાકીય વર્ષ 2024 માં બાંગ્લાદેશને 11.07 અબજ ડોલરનો માલ નિકાસ કર્યો, જ્યારે ત્યાંથી આયાત માત્ર 1.85 અબજ ડોલર રહી.
નિષ્ણાતો કહે છે કે ભલે અત્યારે તણાવ વધુ હોય, પરંતુ બંને દેશોના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક સંબંધો એટલા ઊંડા છે કે તેઓ સંપૂર્ણપણે તૂટી શકતા નથી. જોકે, વ્યાપારી અવરોધો બંને દેશોના કામદારો અને નાના ઉદ્યોગો (MSMEs) ની આજીવિકાને અસર કરી રહ્યા છે, જેના માટે તાત્કાલિક રાજદ્વારી સંવાદની જરૂર છે.
આ વ્યાપારી ગતિરોધ એક “બેધારી તલવાર” જેવો છે જ્યાં બાંગ્લાદેશ કાચા જૂટનો પુરવઠો રોકીને ભારતીય મિલોને અસર કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ ભારત બંદર પ્રતિબંધો અને સંભવિત બીજ નિકાસ રોક દ્વારા બાંગ્લાદેશની અર્થવ્યવસ્થા પર દબાણ બનાવી રહ્યું છે.
