શરીર બદલાય છે, આત્મા નહીં! જાણો કેમ ભોગવવું પડે છે પૂર્વજન્મનું પ્રારબ્ધ
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની નગરી વૃંદાવનના સુપ્રસિદ્ધ સંત પ્રેમાનંદ જી મહારાજ તેમના સરળ અને મર્મસ્પર્શી વચનો માટે વિશ્વભરમાં જાણીતા છે. તેમના સત્સંગ ‘એકાંતિક વાર્તાલાપ’માં દરરોજ હજારો ભક્તો પોતાની જીવનની મૂંઝવણો અને આધ્યાત્મિક શંકાઓના સમાધાન માટે આવે છે. હાલમાં જ એક ભક્તે મહારાજજીને એક એવો પ્રશ્ન પૂછ્યો જે લગભગ દરેક માણસના મનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક જરૂર આવે છે.
ભક્તનો સવાલ હતો— “મહારાજજી, ઈશ્વર આપણને એવા કર્મોનો દંડ કેમ આપે છે જે આપણને યાદ જ નથી? શું આ ન્યાયસંગત છે?”
પ્રેમાનંદ મહારાજે પોતાની આગવી શૈલીમાં આ ગંભીર જિજ્ઞાસાનું જે સમાધાન આપ્યું, તે દરેક વ્યક્તિની આંખો ખોલી નાખે તેવું છે.
યાદશક્તિ નબળી છે, કર્મનું વિધાન નહીં
યાદશક્તિ નબળી છે, કર્મનું વિધાન નહીંપ્રેમાનંદ મહારાજે સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો કે મનુષ્યની સ્મૃતિ (યાદશક્તિ) ખૂબ જ મર્યાદિત અને નબળી છે. તેમણે ભક્તને સામો પ્રશ્ન કર્યો, “તમે કહો છો કે યાદ નથી તો દંડ કેમ? પણ શું યાદ ન રહેવાથી કરેલું કર્મ ભૂંસાઈ જાય છે?”
મહારાજજીએ કહ્યું કે તમારી યાદશક્તિ તો એટલી નબળી છે કે તમે આ જ જન્મની ઘણી મહત્વની વાતો ભૂલી ગયા છો. તેમણે ઉદાહરણ આપ્યું— “તમે તમારી માતાના ગર્ભમાં નવ મહિના રહ્યા, શું તમને તેની એક ક્ષણ પણ યાદ છે? નવ મહિના તો ઠીક, શું તે સમયની નવ સેકન્ડ પણ તમને યાદ છે?” મહારાજજીનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: જો આપણે આ જ જીવનની પ્રારંભિક અવસ્થા ભૂલી શકીએ છીએ, તો પૂર્વ જન્મોની વાતો યાદ રહેવાનો તો પ્રશ્ન જ નથી આવતો. પરંતુ યાદ ન રહેવાનો અર્થ એ કતાર નથી કે તે ઘટના બની જ નથી.
શરીર બદલાય છે, કર્તા (આત્મા) નહીં
કર્મફળના સિદ્ધાંતને ઊંડાણપૂર્વક સમજાવતા મહારાજજીએ કહ્યું કે જેમ આપણે જૂના કપડાં બદલીને નવા પહેરીએ છીએ, તેમ આત્મા એક શરીર છોડીને બીજું શરીર ધારણ કરે છે.
-
સિદ્ધાંત: શરીર બદલાઈ ગયું છે, પરંતુ તે શરીરની અંદર બેઠેલો ‘કર્તા’ (આત્મા) તો એ જ જૂનો છે.
-
નિષ્કર્ષ: તમે પૂર્વ જન્મમાં જે પણ બીજ વાવ્યા છે, તે કડવા હોય કે મીઠા, તેનું ફળ તો આ જ આત્માએ ભોગવવું પડશે, ભલે તે હવે નવા શરીરમાં હોય.
સાંસારિક અદાલતનું ઉદાહરણ
સાંસારિક અદાલતનું ઉદાહરણવિષયને વધુ સ્પષ્ટ કરવા માટે મહારાજજીએ ન્યાયતંત્રનું એક સચોટ ઉદાહરણ આપ્યું. તેમણે કહ્યું, “ધારો કે કોઈ વ્યક્તિએ આજે કોઈની હત્યા કરી. તેના પર 10-15 વર્ષ સુધી કેસ ચાલ્યો. આ દરમિયાન અપરાધી કદાચ ભૂલી જાય કે તેણે તે સમયે શું અને કેવી રીતે કર્યું હતું, પરંતુ જ્યારે અદાલત ચુકાદો આપે છે, ત્યારે તેણે જેલમાં જવું જ પડે છે.”
જેમ સંસારની અદાલત ‘યાદ ન હોવાના’ બહાને અપરાધીને છોડતી નથી, તેમ ‘ભગવતીય કાયદો’ પણ અત્યંત સચોટ છે. ભગવાનનું વિધાન ન્યાય કરવા માટે તમારી માનસિક અવસ્થા કે સ્મૃતિ નથી જોતું, તે માત્ર તમારા દ્વારા કરવામાં આવેલા કૃત્યો (કર્મો)નો હિસાબ રાખે છે.
પ્રારબ્ધ (ભાગ્ય) અને ભગવાનનું શરણ
પ્રેમાનંદ મહારાજે જણાવ્યું કે મનુષ્યના જીવનમાં જે પણ સુખ-દુઃખ કોઈ વર્તમાન કારણ વગર આવે છે, તે તેનું ‘પ્રારબ્ધ’ (પૂર્વ સંચિત કર્મો) હોય છે.
-
ન્યાયની માંગ: મહારાજજીએ કહ્યું કે આપણી સ્મૃતિ બહુ નાની છે, તેના આધારે આપણે ભગવાન પાસે ન્યાયની માંગ કેવી રીતે કરી શકીએ? આપણે અનંત જન્મોથી યાત્રા કરી રહ્યા છીએ અને દરેક જન્મના શુભ-અશુભ કર્મો આપણી સાથે જોડાયેલા છે.
શું પાપોમાંથી મુક્તિ શક્ય છે?
લેખના અંતે મહારાજજીએ આશાનું એક કિરણ પણ બતાવ્યું. તેમણે જણાવ્યું કે ભલે પ્રારબ્ધ ભોગવવું પડે છે, પરંતુ શાસ્ત્રોમાં પાપોના શમન માટેના માર્ગો પણ બતાવવામાં આવ્યા છે:
-
નામ જપ: ભગવાનનું નામ જપવાથી મોટામાં મોટા પાપોની શક્તિ ક્ષીણ થઈ જાય છે.
-
સાચો પશ્ચાતાપ અને ભજન: ભગવાનની ભક્તિ અને નિરંતર ભજન કરવાથી સંચિત પાપો નષ્ટ થઈ જાય છે.
-
દાન અને સેવા: નિઃસ્વાર્થ ભાવે કરવામાં આવેલું દાન અને તપસ્યા મનુષ્યના ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે.
નિષ્કર્ષ: પ્રેમાનંદ મહારાજની શીખનો સાર એ જ છે કે કર્મ ક્યારેય નિષ્ફળ જતું નથી. તેથી, આપણે વર્તમાનમાં સાવધ રહેવું જોઈએ અને ભગવાનના શરણમાં રહીને નિરંતર સારા કર્મો અને નામ જપ કરવા જોઈએ, જેથી ભવિષ્યનું પ્રારબ્ધ સુખદ બની શકે.
