દક્ષિણ ગુજરાતમાં ખનિજ માફિયાઓ બેફામ: વલસાડ-નવસારીમાં EC વગર ધમધમતી સેંકડો ક્વોરીઓ, પર્યાવરણનું નીકંદન
વલસાડ/નવસારી: દક્ષિણ ગુજરાતના નવસારી અને વલસાડ જિલ્લામાં ગેરકાયદેસર ખનન (Mining)નો રાફડો ફાટ્યો છે. સરકારી નિયમોની ઐસીતૈસી કરીને, પર્યાવરણીય મંજૂરી (Environmental Clearance – EC) મેળવ્યા વિના સેંકડો મીનિંગ ક્વોરીઓ ધમધમી રહી હોવાના સનસનીખેજ અહેવાલો સામે આવ્યા છે. આ પ્રવૃત્તિઓ માત્ર કાયદાનું ઉલ્લંઘન નથી, પરંતુ સ્થાનિક પર્યાવરણ અને જનજીવન માટે પણ ગંભીર ખતરો ઊભો કરી રહી છે. વલસાડ અને નવસારી જિલ્લામાં બેફામપણે ચાલી રહેલા ક્વોરીના ગેરકાયદે વેપલાની સામે તંત્રની આળસ કે પછી આંખ આડા કાન કરવાનું વલણ પર્યાવરણની સાથો સાથે કુદરતી ખનિજોનું પણ નિકંદન કરી રહ્યું છે.
વિગતો મુજબ પાછલા લાંબા સમયથી ક્વોરીનાં ગેરકાયદે વેપલા સામે ફરિયાદોનો ખડકલો કરવામાં આવી રહ્યો છે પરંતુ કાર્યવાહીને લઈ હજુ પણ સવાલો ઉભા થઈ રહ્યા છે. તંત્ર દ્વારા એકલ-દોકલ કેસ કરીને કામગીરીનો દેખાડો કરવામાં આવી રહ્યો છે પરંતુ દાખલારુપ કાર્યવાહીનો સદંતર અભાવ જોવા મળી રહ્યો છે. સરકાર દ્વારા ભ્રષ્ટાચારની સામે મોટી મોટી ગુલબાંગો પોકારવામાં આવી રહી છે પણ ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર ભ્રષ્ટાચાર વધુને વધુ ફૂલ્યો ફાલ્યો હોવાનું વિદિત થઈ રહ્યું છે.
કાયદાકીય માળખું: EC શા માટે ફરજિયાત છે?
ભારતમાં ખનન પ્રવૃત્તિઓ માટે કડક નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે, જેનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે. ગેરકાયદેસર ક્વોરીઓ આ મુખ્ય નિયમોનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન કરી રહી છે:
1. પર્યાવરણીય મંજૂરી (Environmental Clearance – EC)
કાયદો: પર્યાવરણ સંરક્ષણ કાયદો, ૧૯૮૬ (Environment Protection Act, 1986) હેઠળ બહાર પાડવામાં આવેલ પર્યાવરણીય અસર આકારણી (EIA) જાહેરનામું, ૨૦૦૬ (EIA Notification, 2006).
નિયમ: આ જાહેરનામા મુજબ, 5 હેક્ટર કે તેથી વધુ વિસ્તારમાં થતા માઇનિંગ માટે કેન્દ્ર સરકારના પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય (MoEF&CC) અથવા રાજ્ય સ્તરની પર્યાવરણ અસર આકારણી સત્તામંડળ (SEIAA) પાસેથી EC મેળવવું ફરજિયાત છે.
ગેરકાયદેસરતા: EC વિના ચાલતી ક્વોરીઓ પર્યાવરણીય નુકસાન ઘટાડવા માટેની કોઈ શરતોનું પાલન કરતી નથી અને તે કાયદાનું સીધું ઉલ્લંઘન છે.
2. માઇનર મિનરલ્સ કન્સેશન નિયમો
કાયદો: ગુજરાત માઇનર મિનરલ કન્સેશન નિયમો,2017 (Gujarat Minor Mineral Concession Rules, 2017).
નિયમ: આ નિયમો મુજબ, રાજ્યમાં પથ્થર, કપચી, રેતી જેવા માઇનર મિનરલ્સના ખનન માટે ખાણ અને ભૂસ્તર વિભાગ (Geology and Mining Department) તરફથી લીઝ અથવા પરમિટ મેળવવી અનિવાર્ય છે. ગેરકાયદેસર ક્વોરીઓ ઘણીવાર લીઝની શરતોનું પણ ઉલ્લંઘન કરે છે અથવા તો લીઝ વિના જ ખનન કરે છે.
3. પ્રદૂષણ નિયંત્રણ ધોરણો
કાયદો: જળ (પ્રદૂષણ નિવારણ અને નિયંત્રણ) કાયદો, ૧૯૭૪ અને હવા (પ્રદૂષણ નિવારણ અને નિયંત્રણ) કાયદો, 1981.
નિયમ: ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) પાસેથી ‘કામગીરી માટેની સંમતિ’ (Consent to Operate – CTO) મેળવવી ફરજિયાત છે. ક્વોરીઓએ ધૂળ નિયંત્રણ, પાણીના ગેરકાયદે નિકાલ પર નિયંત્રણ અને અવાજ પ્રદૂષણ નિયંત્રણના ધોરણોનું પાલન કરવું પડે છે. EC વગરની ક્વોરીઓ આ ધોરણોને અવગણે છે.
પર્યાવરણને ગંભીર નુકસાન
ખાણકામ માટે પર્યાવરણીય મંજૂરી (EC) ફરજિયાત છે, જેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આ પ્રવૃત્તિઓ જમીન, પાણી અને હવા પર ગહન અસર કરે છે.
કુદરતી ખનિજોનું નિકંદન
- જળ સ્ત્રોતો પર અસર: ક્વોરીમાંથી નીકળતો કચરો અને મલબો સીધો જળ સ્ત્રોતોમાં ઠલવાઈ રહ્યો છે, જેનાથી જળ પ્રદૂષણનું સ્તર વધી રહ્યું છે.
- ધૂળ અને હવા પ્રદૂષણ: વિસ્ફોટકોનો ઉપયોગ અને ખડકોને તોડવાની પ્રક્રિયામાં મોટા પ્રમાણમાં ધૂળ અને ઝીણા કણો હવામાં ભળે છે, જે GPCBના ધોરણોનું ઉલ્લંઘન છે.
- ખડકોનું અંધાધૂંધ ખોદકામ: નિયંત્રણોના અભાવે પહાડી વિસ્તારોમાં અંધાધૂંધ ખોદકામ થાય છે, જે ભૂસ્ખલન (Landslide) જેવા જોખમોને નોતરે છે.
ગેરકાયદેસર ક્વોરી પર શિક્ષાત્મક પગલાં
નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનાર સામે કડક કાર્યવાહીની જોગવાઈ છે: માઇનર મિનરલ્સ કન્સેશન નિયમો, 2017 મુજબ, ગેરકાયદેસર ખનન કરનાર પર ખોદકામ કરાયેલા ખનીજની કિંમત કરતાં ત્રણ ગણો દંડ વસૂલવાની અને કાયદેસરની પોલીસ કાર્યવાહી (FIR) કરવાની જોગવાઈ છે.
જોકે, આટલા મોટા પાયે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ લાંબા સમયથી ચાલી રહી હોવા છતાં, જિલ્લા વહીવટી તંત્ર અને ખાણ-ખનીજ વિભાગની મૌન ભૂમિકા અનેક સવાલો ઊભા કરે છે. કાયદાના કડક અમલનો અભાવ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
તત્કાલ અને કડક કાર્યવાહીની માંગ
- પર્યાવરણવિદો અને સામાજિક કાર્યકરોએ તાત્કાલિક ધોરણે આ ગેરકાયદેસર ખનન પર રોક લગાવવા માટે સરકાર સમક્ષ જોરદાર માંગ કરી છે.
- બિન-EC ક્વોરીઓનું તાત્કાલિક સર્વેક્ષણ અને પ્રવૃત્તિ બંધ કરાવવી.
- ગેરકાયદેસર ઓપરેટરો સામે ફોજદારી કાર્યવાહી કરવી.
સંબંધિત સરકારી અધિકારીઓની જવાબદારી રહે છે. જો આ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ નહીં આવે, તો નવસારી અને વલસાડ જિલ્લાના સુંદર કુદરતી વાતાવરણને ભરપાઈ ન થઈ શકે તેવું નુકસાન થશે.નક્કી કરવી.
