પિતૃ મોક્ષ, ભક્તિ અને વૈરાગ્યનું સંગમસ્થળ પ્રભાસ પાટણની પાવન ધરતી
પ્રભાસ પાટણની ભૂમિ માત્ર સરસ્વતી, કપિલા અને હિરણ જેવી પવિત્ર નદીઓનો સંગમ નથી પરંતુ તે ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિના સ્વાભિમાનનું કેન્દ્ર છે. હિન્દુ ધર્મના ઇતિહાસમાં આ સ્થળનું સ્થાન અજોડ છે કારણ કે અહીં મહાદેવ અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓનો સમન્વય થાય છે. સ્કંદ પુરાણ અને મહાભારત જેવા ગ્રંથોમાં આ ક્ષેત્રનું વર્ણન પિતૃ તર્પણ અને મોક્ષ પ્રાપ્તિ માટેના શ્રેષ્ઠ સ્થાન તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. આ પવિત્ર ભૂમિના કણેકણમાં શિવ અને શ્યામની ગાથાઓ આજે પણ ગૌરવપૂર્વક ગુંજી રહી છે.
સોમનાથ મહાદેવ ભારતની અજેય આસ્થાનું પ્રતીક
સમુદ્રની લહેરો અને વેદમંત્રોના નાદ વચ્ચે બિરાજમાન સોમનાથ મહાદેવનું મંદિર ભારતના પુનરુત્થાનની જીવંત કથા છે. દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ એવા આ મંદિર પર અનેક આક્રમણો થયા હોવા છતાં તે આજે પણ અડીખમ ઊભું છે જે હિન્દુ સભ્યતાના અતૂટ આત્મગૌરવનું પ્રતીક છે. આઝાદી પછી લોખંડી પુરુષ સરદાર પટેલના સંકલ્પથી નિર્મિત આ ભવ્ય નૂતન મંદિર ભારતની સાંસ્કૃતિક ચેતનાને વિશ્વ સ્તરે ઉજાગર કરે છે. ભક્તો અહીં આવીને ભગવાન ભોળાનાથના દર્શન કરી આધ્યાત્મિક શાંતિનો અનુભવ કરે છે.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની અંતિમ લીલાનું સાક્ષી ભાલકા તીર્થ
પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં આવેલું ભાલકા તીર્થ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના વૈકુંઠ ગમનની ઘટના સાથે જોડાયેલું અત્યંત પવિત્ર સ્થળ છે. મહાભારતના યુદ્ધ બાદ જ્યારે કૃષ્ણ અહીં પીપળાના વૃક્ષ નીચે ધ્યાન અવસ્થામાં હતા ત્યારે જરા નામના શિકારીનું બાણ તેમને વાગ્યું હતું. આ સ્થળ દ્વાપર યુગના અંત અને કળિયુગની શરૂઆતનું સાક્ષી માનવામાં આવે છે. આજે અહીં ભગવાનની ત્રિભંગી મુદ્રામાં મનમોહક પ્રતિમા બિરાજમાન છે અને શ્રદ્ધાળુઓ શ્રીકૃષ્ણની અંતિમ લીલાને યાદ કરી નતમસ્તક વંદન કરે છે.
પિતૃ તર્પણ માટેનું પવિત્ર દ્વાર પ્રાચી તીર્થ
સરસ્વતી નદીના તટ પર સ્થિત પ્રાચી તીર્થ પૂર્વજોના આશીર્વાદ અને પિતૃ મોક્ષ માટે પ્રખ્યાત છે. પૌરાણિક કથા મુજબ પાંડવોએ પણ પિતૃઓના ઉદ્ધાર માટે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સલાહથી અહીં તર્પણ વિધિ કરી હતી. પ્રાચીમાં ભગવાન માધવરાય તરીકે બિરાજમાન છે અને એવી માન્યતા છે કે હરિ તેમજ હરના સાનિધ્યમાં પિતૃ કાર્ય કરવાથી ત્રણ પેઢીનો ઉદ્ધાર થાય છે. પૂર્વાભિમુખ વહેતી સરસ્વતી અને અક્ષય મોક્ષ પીપળાની છાયામાં હજારો લોકો દર વર્ષે પોતાના પૂર્વજોના કલ્યાણ માટે અહીં પૂજા-અર્ચના કરે છે.
સનાતન ધર્મની ચેતનાનું અખંડ કેન્દ્ર
પ્રભાસ પાટણ એ ભારતની આધ્યાત્મિક વિરાસતનું અક્ષય તેજપુંજ છે જ્યાં જ્ઞાન, ભક્તિ અને મોક્ષનો ત્રિવેણી સંગમ થાય છે. સોમનાથની આકાશને સ્પર્શતી ધજા ભારતના સ્વાભિમાનની સાક્ષી પૂરે છે તો બીજી તરફ દેહોત્સર્ગ તીર્થની શાંતિ જીવનની ક્ષણભંગુરતા અને પરમાત્માની અનંતતાનો સંદેશ આપે છે. ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્યની આ તપોભૂમિ આજે પણ દરેક શ્રદ્ધાળુના હૃદયમાં સમર્પણ અને સંસ્કૃતિના અમર વારસાને જીવંત રાખે છે. હરિ અને હરનું આ મિલનધામ સાચા અર્થમાં સનાતન ધર્મની જીવંત પાઠશાળા છે.
