ભારતમાં AIનું સંકટ કે અવસર? 2 કરોડ નોકરીઓ પર ખતરો, પરંતુ નવી સ્કીલ્સ ભવિષ્ય બચાવી શકે છે
ભારતનો મધ્યમ વર્ગ આવનારા બે થી ત્રણ વર્ષોમાં એક મોટી અનિશ્ચિતતાના સમયગાળામાં પ્રવેશ કરી રહ્યો છે. માર્સેલસ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ મેનેજર્સના સ્થાપક સૌરભ મુખર્જીની ચેતવણી અનુસાર, લગભગ 2 કરોડ (20 મિલિયન) પગારદાર કર્મચારીઓ પોતાની નોકરી ગુમાવી શકે છે. સૌથી વધુ અસર એવા પરિવારો પર પડશે જેમની વાર્ષિક આવક 2 થી 7 લાખ રૂપિયાની વચ્ચે છે.
IT અને બેંકિંગ ક્ષેત્રોમાં મંદી નહીં, પણ ‘પરિવર્તન’ની અસર
નવાઈની વાત એ છે કે આ સંકટ કોઈ આર્થિક મંદીને કારણે નહીં, પરંતુ ઓટોમેશન અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) ના ઝડપથી વધી રહેલા ઉપયોગને કારણે આવી રહ્યું છે. સૌરભ મુખર્જીના જણાવ્યા અનુસાર, કંપનીઓ નફામાં છે અને અર્થતંત્ર સામાન્ય રીતે કામ કરી રહ્યું છે, તેમ છતાં ડિજિટલ સિસ્ટમ્સ એવા કાર્યો કરી રહી છે જે પહેલા મનુષ્યો કરતા હતા. ખાસ કરીને IT, બેંકિંગ, મીડિયા, વીમો અને કસ્ટમર સપોર્ટ જેવા ક્ષેત્રોમાં જુનિયર અને મિડ-લેવલના પ્રોફેશનલ્સ સૌથી વધુ જોખમમાં છે.
NITI આયોગનો ‘રોડમેપ’: 2031 સુધીમાં મોટો બદલાવ
NITI આયોગના તાજેતરના અહેવાલ “Roadmap for Job Creation in the AI Economy” મુજબ, ભારત અત્યારે એક વળાંક પર ઉભું છે. અહેવાલ જણાવે છે કે 2031 સુધીમાં ભારત કાં તો 15 લાખ નોકરીઓ ગુમાવી શકે છે અથવા 40 લાખ નવી તકો ઊભી કરી શકે છે.
આ બધું આપણે આજે કયા વિકલ્પો પસંદ કરીએ છીએ તેના પર નિર્ભર રહેશે. NITI આયોગે એક “India AI Talent Mission” સ્થાપિત કરવાની ભલામણ કરી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય શિક્ષણ પ્રણાલીમાં AI નો સમાવેશ કરવો અને વર્તમાન વર્કફોર્સને નવી ટેકનોલોજી માટે તૈયાર કરવાનો છે.
કઈ નોકરીઓ જોખમમાં છે અને કઈ ઉભરી રહી છે?
સ્ત્રોતો અનુસાર, ડેટા એન્ટ્રી ક્લાર્ક, રેકોર્ડ કીપિંગ અને શરૂઆતના સ્તરની કોલ સેન્ટરની નોકરીઓ મશીનો સંભાળી રહી છે. જોકે, AI ને સંપૂર્ણપણે મનુષ્યોનો વિકલ્પ માનવામાં આવતું નથી.
- ઉભરતી ભૂમિકાઓ: AI ટ્રેનર, ડેટા સાયન્ટિસ્ટ, સાયબર સિક્યુરિટી સ્પેશિયાલિસ્ટ, ક્લાઉડ એન્જિનિયર અને એથિકલ AI સ્પેશિયાલિસ્ટ જેવી નવી નોકરીઓ પેદા થઈ રહી છે.
- સોફ્ટવેર એન્જિનિયરિંગ: નિષ્ણાતો માને છે કે AI (જેમ કે GitHub Copilot) કોડિંગમાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તે જટિલ સોફ્ટવેરને સમજવા અને જાળવવામાં માનવ એન્જિનિયરોનું સ્થાન લઈ શકતું નથી.
પ્રાદેશિક વિકાસ: કોયંબટૂર બન્યું નવું કેન્દ્ર
તમિલનાડુના IT મંત્રી ડો. પલાનીવેલ થિયાગરાજન (PTR) એ કોયંબટૂરને AI અને સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે એક ઉભરતા કેન્દ્ર તરીકે રજૂ કર્યું છે. રાજ્ય સરકાર એન્જિનિયરિંગ સ્નાતકોને AI એથિક્સ અને ગ્રીન ટેક જેવા ક્ષેત્રોમાં તાલીમ આપી રહી છે, જેથી તેમને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કરી શકાય.
પડકારો અને સરકારી નીતિઓ
જ્યાં એક તરફ સરકાર ‘ડિજિટલ ઈન્ડિયા’ અને ‘સ્કિલ ઈન્ડિયા’ દ્વારા તાલીમ આપી રહી છે, ત્યાં બીજી તરફ કેટલીક યોજનાઓની ટીકા પણ થઈ રહી છે. 2020 માં શરૂ થયેલી PLI યોજના (Production-Linked Incentive) ના પરિણામો અપેક્ષા મુજબ રહ્યા નથી, જેમાં માત્ર 8% સબસિડી જ વિતરિત કરી શકાઈ છે. આ ઉપરાંત, રાજકીય સ્તરે રાહુલ ગાંધી જેવા નેતાઓએ આક્ષેપ કર્યો છે કે વર્તમાન નીતિઓ નાના ઉદ્યોગો (MSMEs) ને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે અને ઈજારાશાહી (Monopoly) ને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.
અનુકૂલન જ એકમાત્ર રસ્તો
નિષ્ણાતોનો સ્પષ્ટ સંદેશ છે કે વર્કફોર્સને ‘રીસ્કિલ’ (Reskill) અને ‘અપસ્કિલ’ (Upskill) કરવું અનિવાર્ય છે. 2027 સુધીમાં ભારતમાં AI પ્રતિભાની માંગ 12.5 લાખ સુધી પહોંચવાની અપેક્ષા છે. ભવિષ્ય એવા લોકોનું હશે જેઓ AI સાથે મળીને કામ કરવાનું શીખશે, નહીં કે તેનાથી ડરશે.
જેમ કેલ્ક્યુલેટરના આવવાથી ગણિતશાસ્ત્રીઓની જરૂરિયાત ખતમ ન થઈ, પરંતુ તેમની કામ કરવાની રીત બદલાઈ ગઈ; તેવી જ રીતે AI પુનરાવર્તિત કાર્યો સંભાળી લેશે, જેનાથી મનુષ્યો પોતાની સર્જનાત્મકતા અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકશે.
