ઈરાનમાં ડિજિટલ બ્લેકઆઉટ: 2026ના વિરોધ પ્રદર્શનોને દબાવવા માટે ઈન્ટરનેટ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ
ઈરાનમાં 2025-2026ના મોટા પાયે ચાલી રહેલા સરકાર વિરોધી પ્રદર્શનો વચ્ચે, ઈરાની સત્તાવાળાઓએ 8 જાન્યુઆરી 2026 થી દેશવ્યાપી ઈન્ટરનેટ બ્લેકઆઉટ લાગુ કરી દીધું છે. આ પ્રતિબંધ પ્રદર્શનોના 12મા દિવસે શરૂ થયો હતો, જ્યારે દેશના લગભગ 190 શહેરોમાં અશાંતિ ફેલાઈ ગઈ હતી. સુરક્ષા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાનના નેશનલ ઇન્ફોર્મેશન નેટવર્કને સંપૂર્ણપણે કાપી નાખવામાં આવ્યું છે, જેનાથી ઈરાનની અંદર હોસ્ટ કરાયેલી વેબસાઇટ્સ સુધી પહોંચવું પણ અશક્ય બની ગયું છે.
માહિતી પર અંકુશ અને માનવાધિકારનું ઉલ્લંઘન
માનવાધિકાર સંગઠનો અને એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે આ ઈન્ટરનેટ શટડાઉનને ઈરાનમાં થઈ રહેલા નરસંહાર અને માનવાધિકારના ઉલ્લંઘનને છુપાવવાનો એક પ્રયાસ ગણાવ્યો છે. ઈન્ટરનેટ અને સંદેશાવ્યવહારના સાધનો બંધ કરીને, સરકાર પત્રકારો અને કાર્યકરોને હત્યાઓ અને અન્ય ગેરવર્તણૂકના પુરાવા શેર કરતા રોકી રહી છે, જેનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ હિંસાની દેખરેખ રાખવી મુશ્કેલ બની ગઈ છે. ઐતિહાસિક રીતે, ઈરાને 2019, 2022 અને 2025માં પણ આ જ રીતે વિરોધ પ્રદર્શનોને કચડી નાખવા માટે ઈન્ટરનેટ પર રોક લગાવી હતી.
સ્ટારલિંક (Starlink) અને ડિજિટલ યુદ્ધ
આ બ્લેકઆઉટ દરમિયાન, એલોન મસ્કની સ્ટારલિંક સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટે પ્રદર્શનકારીઓ માટે સંદેશાવ્યવહારના એક મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ (‘પ્લાન B’) તરીકે કામ કર્યું છે. જોકે ઈરાનમાં સ્ટારલિંક ગેરકાયદેસર છે, પરંતુ અંદાજિત 50,000 થી 1,00,000 ટર્મિનલ્સ તસ્કરી દ્વારા દેશમાં લાવવામાં આવ્યા છે.
જવાબમાં, ઈરાની સરકારે સૈન્ય-ગ્રેડ ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ (Electronic Warfare) પ્રણાલીઓનો ઉપયોગ કરીને સ્ટારલિંક સિગ્નલોને જામ (Jamming) કરવાનું શરૂ કર્યું છે. અહેવાલો અનુસાર, રશિયન ટેક્નોલોજી અને મોબાઈલ જામિંગ પ્લેટફોર્મ્સના ઉપયોગથી સ્ટારલિંકના ડેટા પ્રવાહને 30% થી 80% સુધી ઘટાડી દેવામાં આવ્યો છે. વધુમાં, સુરક્ષા દળો ઘરે-ઘરે જઈને સેટેલાઇટ ડિશ જપ્ત કરી રહ્યા છે અને ડ્રોન દ્વારા છત પર નજર રાખી રહ્યા છે. 2025 માં પસાર થયેલા નવા કાયદા હેઠળ, સ્ટારલિંકનો ઉપયોગ કરવા પર 10 વર્ષ સુધીની જેલ થઈ શકે છે.
આર્થિક અને સામાજિક અસરો
નિષ્ણાતોના મતે, આ ઈન્ટરનેટ શટડાઉનથી ઈરાની અર્થતંત્રને દર કલાકે લગભગ 1.56 મિલિયન ડોલર (આશરે 13 કરોડ રૂપિયા) નું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. આ પ્રતિબંધે હોસ્પિટલો, ફાર્મસીઓ, બેંકો અને ડિજિટલ વ્યવહારો સહિતના રોજિંદા જીવનને સંપૂર્ણપણે અસ્તવ્યસ્ત કરી દીધું છે. સરકારે કેટલીક પસંદગીની સરકારી સંસ્થાઓ અને સુરક્ષા એજન્સીઓને ‘વ્હાઇટલિસ્ટ’ કરીને ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપી છે, પરંતુ સામાન્ય જનતા માટે વિદેશી વેબસાઇટ્સ અને મેસેજિંગ સેવાઓ સુધી પહોંચ સંપૂર્ણપણે બંધ છે.
કાયમી ‘કિલ સ્વિચ’ અને ભવિષ્યની યોજના
ઈરાન હવે વૈશ્વિક ઈન્ટરનેટથી કાયમી ધોરણે અલગ થવા અને એક “નેશનલ ઈન્ટરનેટ” બનાવવાની યોજના પર કામ કરી રહ્યું છે. કાર્યકરોનો દાવો છે કે ચીન અને હુઆવેઈ (Huawei) ના સહયોગથી એક ‘કિલ સ્વિચ’ પ્રોજેક્ટને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવી રહ્યું છે. આ યોજના હેઠળ, માત્ર તે જ વ્યક્તિઓને ઈન્ટરનેટની સુવિધા મળશે જેમના સરકાર દ્વારા તપાસ (Vetting) કરવામાં આવી હોય, જ્યારે બાકીની જનતાને માત્ર સરકાર દ્વારા નિયંત્રિત ઘરેલું નેટવર્ક સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવશે.
ઈરાનની આ કાર્યવાહી વૈશ્વિક સ્તરે સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટની સાર્વભૌમત્વ અને ડિજિટલ સ્વતંત્રતા માટે એક મોટો પડકાર બની ગઈ છે. જેમ જેમ વિરોધ પ્રદર્શનો ચાલુ છે અને ડિજિટલ મૌન ઘેરી બની રહ્યું છે, તેમ આ સ્થિતિ માહિતી યુદ્ધના ભવિષ્યની દિશા નક્કી કરી શકે છે.
