ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન ‘ઐતિહાસિક’ મુક્ત વ્યાપાર સમજૂતી (FTA) ની નજીક: 18 વર્ષની રાહનો આવશે અંત
ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) લગભગ બે દાયકાની વાતચીત બાદ એક વ્યાપક અને ઐતિહાસિક મુક્ત વ્યાપાર સમજૂતી (FTA) ને અંતિમ સ્વરૂપ આપવાની ખૂબ જ નજીક પહોંચી ગયા છે. આ મહત્વકાંક્ષી સમજૂતીની ઔપચારિક જાહેરાત 27 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી ભારત-EU શિખર સંમેલન દરમિયાન થવાની પ્રબળ શક્યતા છે. યુરોપિયન કમિશનના પ્રમુખ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેન અને યુરોપિયન કાઉન્સિલના પ્રમુખ એન્ટોનિયો કોસ્ટા ભારતના 77મા પ્રજાસત્તાક દિવસની ઉજવણીમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે હાજર રહેશે અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે શિખર વાર્તા કરશે.
‘તમામ સોદાઓની જનની’: વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પ્રભાવ
વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલ અને યુરોપિયન નેતૃત્વએ આ પ્રસ્તાવિત સમજૂતીને “તમામ સોદાઓની જનની” (mother of all deals) ગણાવી છે. આ સમજૂતી લગભગ 200 કરોડ લોકોના વિશાળ બજારનું નિર્માણ કરશે, જે વૈશ્વિક જીડીપી (GDP) ના લગભગ 25 ટકા હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ ભારતની અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી અને સૌથી જટિલ વ્યાપારી સમજૂતી હશે, જેમાં માલ-સામાન અને સેવાઓની સાથે ડિજિટલ ટ્રેડ અને રોકાણ સુરક્ષાના નિયમોનો પણ સમાવેશ થશે.
18 વર્ષની લાંબી સફર અને વાર્તાની પુનઃસ્થાપના
ભારત અને EU વચ્ચે વ્યાપારી વાર્તા પ્રથમ વખત 2007માં શરૂ થઈ હતી, પરંતુ ઓટોમોબાઈલ, દારૂ અને બૌદ્ધિક સંપદા જેવા વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓ પર અસંમતિના કારણે 2013માં તેને અટકાવી દેવામાં આવી હતી. ભૌગોલિક-રાજકીય ફેરફારો, ચીનથી સપ્લાય ચેઇનને વિવિધતા આપવાની જરૂરિયાત અને વધતા વૈશ્વિક સંરક્ષણવાદ વચ્ચે જૂન 2022 માં આ વાર્તાઓ ફરી શરૂ કરવામાં આવી હતી. ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેને દાવોસમાં વર્લ્ડ ઈકોનોમિક ફોરમને સંબોધતા કહ્યું હતું કે, “યુરોપ આજના વિકાસ કેન્દ્રો અને આ સદીના આર્થિક પાવરહાઉસ સાથે વેપાર કરવા માંગે છે.”
ભારત માટે મુખ્ય લાભો: કાપડ અને આઈટી ક્ષેત્ર
ભારતીય નિકાસકારો માટે આ સમજૂતી નવા દ્વાર ખોલશે. ખાસ કરીને કાપડ (textiles), ચામડું (leather), અને ફૂટવેર જેવા શ્રમ-સઘન ક્ષેત્રોને મોટો ફાયદો થશે, કારણ કે તેમને હાલમાં લાગતા 10-16% આયાત શુલ્કમાંથી મુક્તિ મળી શકે છે. આ ઉપરાંત, આઈટી (IT) વ્યાવસાયિકોની અવરજવરને સરળ બનાવવા માટે સમજૂતી થવાની અપેક્ષા છે, જેનાથી ભારતની સેવા નિકાસને મોટું પ્રોત્સાહન મળશે.
પડકારો અને સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ
સફળતાની નજીક હોવા છતાં, કેટલાક જોખમો અને પડકારો યથાવત છે:
- CBAM: EU નું કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ ભારત માટે એક મોટો ‘બિન-ટેરિફ અવરોધ’ છે, જેનાથી સ્ટીલ અને એલ્યુમિનિયમ જેવી નિકાસ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
- ઓટોમોબાઈલ અને વાઈન: બીજી તરફ, EU ભારતના વિશાળ ઓટોમોબાઈલ માર્કેટ અને વાઈન ક્ષેત્રમાં ટેરિફમાં ભારે ઘટાડાની માંગ કરી રહ્યું છે.
- વાટાઘાટકારોએ કૃષિ અને ડેરી જેવા સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોમાં સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે જેથી સ્થાનિક ઉત્પાદકોના હિતોનું રક્ષણ થઈ શકે.
વ્યૂહાત્મક અને સંરક્ષણ ભાગીદારી
આ સમજૂતી માત્ર વેપાર પૂરતી મર્યાદિત નથી. શિખર સંમેલન દરમિયાન બંને પક્ષો સુરક્ષા અને સંરક્ષણ ભાગીદારી માળખા (Security and Defence Partnership) પર પણ હસ્તાક્ષર કરવા માટે તૈયાર છે. આ અંતર્ગત સંરક્ષણ ક્ષેત્રે ટેકનિકલ સહયોગ અને ભારતીય કંપનીઓ માટે યુરોપિયન સંરક્ષણ કાર્યક્રમોમાં ભાગીદારીના રસ્તાઓ ખુલશે.
જો આ સમજૂતી સંતુલિત શરતો પર પૂર્ણ થાય છે, તો તે માત્ર ભારતની નિકાસ-આધારિત વૃદ્ધિને તેજ બનાવશે નહીં પરંતુ ભારતને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં ચીનના એક વિશ્વસનીય વિકલ્પ તરીકે મજબૂતીથી સ્થાપિત કરશે. કાનૂની પ્રક્રિયાઓ અને યુરોપિયન સંસદની મંજૂરી બાદ, સમજૂતી પર ઔપચારિક હસ્તાક્ષર 2026 ની અંદર થવાની અપેક્ષા છે.
