સીમાંકન વિના ચૂંટણી નહીં! સુમુલ ડેરી વિવાદમાં પિટિશનરોની મોટી જીત
સુરતની સહકારી ક્ષેત્રની જાયન્ટ ગણાતી સુમુલ ડેરી (સુરત જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ લિમિટેડ) ની ચૂંટણીને લઈને ગુજરાત હાઇકોર્ટે એક અત્યંત મહત્વનો અને દૂરગામી ચુકાદો આપ્યો છે. ૩૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ આ મામલે આવેલી વિગતો મુજબ, કોર્ટે સુમુલની ૧૬ બેઠકોનું નવેસરથી સીમાંકન કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ ચુકાદાએ સહકારી રાજકારણમાં ગરમાવો લાવી દીધો છે, કારણ કે હવે જૂની મતદાર યાદી અને જૂના સીમાંકન મુજબ ચૂંટણી યોજવી અશક્ય બની છે.
સુમુલ ચૂંટણી વિવાદ અને હાઇકોર્ટમાં પિટિશનનો પાયો
સુમુલ ડેરીની ચૂંટણી પ્રક્રિયા શરૂ થતાની સાથે જ સીમાંકન (Delimitation) ને લઈને વિવાદ સર્જાયો હતો. કઠોર દૂધ ઉત્પાદક સહકારી મંડળી અને અન્ય મંડળીઓ દ્વારા ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં પિટિશન દાખલ કરવામાં આવી હતી. પિટિશનરોની મુખ્ય દલીલ એ હતી કે સુરત અને તાપી જિલ્લાની પ્રાદેશિક સીમાઓમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મોટા ફેરફારો થયા છે, નવા તાલુકાઓ અને ગામોનું વિભાજન થયું છે, તેમ છતાં ચૂંટણી માટેના મતવિસ્તારો નક્કી કરતી વખતે આ ફેરફારોને ધ્યાને લેવામાં આવ્યા નથી. નવા સીમાંકન વિના જ કામચલાઉ મતદાર યાદી પ્રસિદ્ધ કરી દેવામાં આવી હતી, જે કાયદાકીય રીતે અયોગ્ય હતી.
પેટા નિયમો અને ચૂંટણી નિયમો વચ્ચેનો સંઘર્ષ
હાઇકોર્ટમાં કરાયેલી પિટિશનમાં મહત્વની દલીલ એ હતી કે જે મતદાર યાદી પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવી તેમાં ૧૭ મતવિસ્તારો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. પિટિશનરોએ કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું કે આ યાદી ડેરીના પેટા નિયમોની જોગવાઈઓ કરતા વિપરીત છે. જો સીમાંકન પ્રક્રિયા યોગ્ય રીતે કરવામાં ન આવે, તો મતદાર યાદીમાં ક્ષતિ રહી જાય છે. આ સ્થિતિમાં ડેરીના પોતાના પેટા નિયમો અને ‘ગુજરાત સ્પેસિફાઇડ કો-ઓપરેટિવ સોસાયટીઝ રૂલ્સ, ૧૯૮૨’ વચ્ચે સંઘર્ષની સ્થિતિ ઊભી થાય છે. જો પાયો જ ખોટો હોય (એટલે કે સીમાંકન), તો તેના પર રચાતી ચૂંટણી પ્રક્રિયા ક્યારેય ન્યાયી હોઈ શકે નહીં.
ગુજરાત હાઇકોર્ટનું મહત્વનું તારણ
કેસની સુનાવણી બાદ ગુજરાત હાઇકોર્ટે એક સ્પષ્ટ તારણ કાઢ્યું હતું. કોર્ટે જણાવ્યું કે જ્યારે ‘ગુજરાત સ્પેસિફાઇડ કો-ઓપરેટિવ સોસાયટીઝ રૂલ્સ, ૧૯૮૨’ હેઠળ ચૂંટણી યોજવાની હોય, ત્યારે મતદાર યાદી તૈયાર કરતા પહેલા મતવિસ્તારોનું સીમાંકન કરવાની કાનૂની જવાબદારી જિલ્લા કલેક્ટરની છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે વહીવટી તંત્ર સીમાંકનની પ્રક્રિયાને બાયપાસ કરીને સીધી ચૂંટણી તરફ આગળ વધી શકે નહીં. મતદારોનો હક છે કે તેઓ યોગ્ય રીતે સીમાંકન થયેલા વિસ્તારમાં જ પોતાનો મતાધિકાર વાપરે.
જિલ્લા કલેક્ટરને કડક આદેશ અને ૩ સપ્તાહની સમયમર્યાદા
હાઇકોર્ટના આકરા વલણ બાદ સામા પક્ષે (સરકારી તંત્ર અને કલેક્ટર કચેરી દ્વારા) ખાતરી આપવામાં આવી હતી કે આ મામલે યોગ્ય તપાસ કરીને સીમાંકનની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવશે. કોર્ટે આ મામલે આદેશ આપતા જણાવ્યું છે કે:
-
હુકમની નકલ મળ્યાના ૨૧ દિવસ (૩ સપ્તાહ) ની અંદર નિયમ ૩-એ (૯) હેઠળ જરૂરી કાર્યવાહી પૂર્ણ કરવી.
-
જિલ્લા કલેક્ટરે ૧૬ બેઠકોનું નવેસરથી વૈજ્ઞાનિક ઢબે સીમાંકન કરવું.
-
સીમાંકનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જ નવી મતદાર યાદી પ્રસિદ્ધ કરવી અને ત્યારબાદ જ ચૂંટણીની પ્રક્રિયા આગળ વધારવી.
સહકારી રાજકારણ પર આ ચુકાદાની અસર
સુમુલ ડેરી માત્ર દૂધના વ્યવસાય પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે દક્ષિણ ગુજરાતના રાજકારણનું પાવર સેન્ટર છે. હાઇકોર્ટના આ ચુકાદાથી જે નેતાઓ જૂની યાદીના આધારે પોતાની જીત પાકી માની રહ્યા હતા, તેમના ગણિત હવે બદલાઈ જશે. નવા સીમાંકનને કારણે અનેક મંડળીઓ એક મતવિસ્તારમાંથી બીજા મતવિસ્તારમાં જઈ શકે છે, જે ઉમેદવારોના હાર-જીતના સમીકરણો પર મોટી અસર કરશે. કલેક્ટર દ્વારા ૨૧ દિવસમાં લેવામાં આવનારા નિર્ણયો હવે સુમુલના ભવિષ્યના સુકાનીઓ કોણ હશે તે નક્કી કરવામાં પાયાની ભૂમિકા ભજવશે.
નિષ્કર્ષ
ગુજરાત હાઇકોર્ટનો આ ચુકાદો સહકારી કાયદાના શાસનને મજબૂત કરનારો છે. સીમાંકન વગરની ચૂંટણી એ લોકશાહીના મૂલ્યોની વિરુદ્ધ છે. હવે ૩૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ પછીના આગામી ૩ સપ્તાહ સુમુલ ડેરી અને સુરત-તાપી જિલ્લાના પશુપાલકો માટે નિર્ણાયક રહેશે. કલેક્ટરના નવા સીમાંકન બાદ જ સ્પષ્ટ થશે કે સુમુલની સત્તાનું સુકાન કોના હાથમાં જશે.
